Bharat Devotion
Embroidered artwork for तृष्णा वग्ग: तृष्णेचे जाळे, धम्मदान व विमुक्ती (गाथा ३३४–३५९): Embroidered Buddha seated in meditation on a pink lotus, with a golden dharma wheel and a white stupa in the mountains

तृष्णा वग्ग

तृष्णेचे जाळे, धम्मदान व विमुक्ती (गाथा ३३४–३५९)

धम्मपदातील तृष्णा वग्गात (334-359) तृष्णेच दुःखाचे मूल कारण असे विवरण दिले जाते, आणि धम्मदानाच्या महिमेने या वग्गाचा समापन होतो.

गाथाথেৰবাদबुद्ध

श्लोक

३३४। मनुजस्स पमत्तचारिनो, तण्हा वड्ढति मालुवा विय। सो प्लवति हुराहुरं, फलमिच्छंव वनस्मि वानरो।
अर्थ

334. बेसावध जगणाऱ्या माणसाची तृष्णा मालुवा वेलीप्रमाणे झपाट्याने वाढते. जंगलात फळाच्या शोधात इकडून तिकडे उड्या मारणाऱ्या माकडाप्रमाणे तो एका जन्मातून दुसऱ्या जन्मात उड्या मारत राहतो.

श्लोक 1

३३५। यं एसा सहते जम्मी, तण्हा लोके विसत्तिका। सोका तस्स पवड्ढन्ति, अभिवुट्ठंव बीरणं।
अर्थ

335. जगात ही नीच, विषारी आणि चिकटणारी तृष्णा ज्याला आपल्या विळख्यात घेते, त्याचे दुःख तसेच फोफावते जसे मुसळधार पावसामुळे खसाचे गवत फोफावते.

श्लोक 2

३३६। यो चेतं सहते जम्मिं, तण्हं लोके दुरच्चयं। सोका तम्हा पपतन्ति, उदबिन्दुव पोक्खरा।
अर्थ

336. परंतु जो या जगात या नीच आणि जिंकण्यास अत्यंत कठीण तृष्णेवर विजय मिळवतो, त्याचे शोक त्याच्यापासून असे गळून पडतात जसे कमळाच्या पानावरून पाण्याचे थेंब ओघळून जातात.

श्लोक 3

३३७। तं वो वदामि भद्दं वो, यावन्तेत्थ समागता। तण्हाय मूलं खणथ, उसीरत्थोव बीरणं। मा वो नऌअंव सोतोव, मारो भञ्जि पुनप्पुनं।
अर्थ

337. येथे जमलेल्या तुम्हा सर्वांचे कल्याण असो, मी तुम्हा सर्वांना सांगतो: तृष्णेचे मूळ अशा प्रकारे खणून काढा जसा सुगंधित वाळ्यासाठी गवताचे मूळ खणून काढले जाते! नदीचा वेगवान प्रवाह लव्हाळ्याला जसा मोडून टाकतो, तसा मार तुम्हाला पुन्हा पुन्हा मोडून न काढो.

श्लोक 4

३३८। यथापि मूले अनुपद्दवे दऌहे, छिन्नोपि रुक्खो पुनरेव रूहति। एवम्पि तण्हानुसये अनूहते, निब्बत्तती दुक्खमिदं पुनप्पुनं।
अर्थ

338. ज्याप्रमाणे मूळ मजबूत आणि सुरक्षित असताना तोडलेले झाडही पुन्हा अंकुरते, त्याचप्रमाणे जोपर्यंत तृष्णेचे सुप्त संस्कार नष्ट होत नाहीत, तोपर्यंत हे दुःख वारंवार जन्माला येत राहते.

श्लोक 5

३३९। यस्स छत्तिंसति सोता, मनापसवना भुसा। माहा वहन्ति दुद्दिट्ठिं, सङ्कप्पा रागनिस्सिता।
अर्थ

339. ज्या माणसाच्या मनात प्रिय विषयांकडे धावणारे छत्तीस तृष्णा-प्रवाह प्रचंड वेगाने वाहतात, वासनेवर आधारलेले ते प्रबळ विचार त्या अज्ञानी माणसाला वाहून नेतात.

श्लोक 6

३४०। सवन्ति सब्बधी सोता, लता उब्भिज्ज तिट्ठति। तञ्च दिस्वा लतं जातं, मूलं पञ्ञाय छिन्दथ।
अर्थ

340. तृष्णेचे प्रवाह सर्व बाजूंनी वाहत आहेत; वासनेची वेल उगवून घट्ट पाय रोवून उभी आहे. ती उगवलेली वेल पाहून प्रज्ञेच्या तलवारीने तिचे मूळ छाटून टाका!

श्लोक 7

३४१। सरितानि सिनेहितानि च, सोमनस्सानि भवन्ति जन्तुनो। ते सातसिता सुखेसिनो, ते वे जातिजरूपगा नरा।
अर्थ

341. प्राणींच्या मनात उद्भवणारे सुख वासनेने सने आणि आसक्तीने भिजलेले असतात. संसारातील सुखांमध्ये मग्न होऊन इंद्रिय-भोगांच्या शोधात असणारे लोक खरोखरच बारंबार जन्म आणि वृद्धत्वाचे शिकार होतात.

श्लोक 8

३४२। तसिणाय पुरक्खता पजा, परिसप्पन्ति ससोव बाधितो। संयोजनसङ्गसत्ता, दुक्खमुपेन्ति पुनप्पुनं चिराय।
अर्थ

342. तृष्णेने घेरलेली जनता शिकाऱ्याच्या जाळ्यात अडकलेल्या सशासारखी घाबरून सैरावैरा पळत सुटते. संसाराच्या बंधनात अडकलेले ते लोक दीर्घकाळपर्यंत वारंवार दुःखाला बळी पडतात.

श्लोक 9

३४३। तसिणाय पुरक्खता पजा, परिसप्पन्ति ससोव बाधितो। तस्मा तसिणं विनोदये, आकङ्खन्त विरागमत्तनो।
अर्थ

343. तृष्णेने घेरलेले लोक पाशात अडकलेल्या सशासारखे भयभीत होऊन तडफडतात. म्हणून जो साधक स्वतःसाठी परम विमुक्तीची इच्छा करतो, त्याने तृष्णेचा समूळ त्याग करावा.

श्लोक 10

३४४। यो निब्बनथो वनाधिमुत्तो, वनमुत्तो वनमेव धावति। तं पुग्गलमथ पस्सथ, मुत्तो बन्धनमेव धावति।
अर्थ

344. जो संसाराच्या जंगलातून सुटून संन्यासाच्या वनात गेला, परंतु त्यातून मुक्त होऊन पुन्हा संसाराच्या वासना-वनाकडे धाव घेतो—त्या माणसाकडे पाहा! बेड्यांतून सुटून तो स्वतःच पुन्हा बेड्यांकडे धावत आहे!

श्लोक 11

३४५। न तं दऌहं बन्धनमाहु धीरा, यदायसं दारुजं बब्बजञ्च। सारत्तरत्ता मणिकुण्डलेसु, पुत्तेसु दारेसु च या अपेक्खा।
अर्थ

345. लोखंड, लाकूड किंवा दोऱ्यांनी बांधलेल्या बंधनाला ज्ञानी लोक मजबूत बंधन मानत नाहीत. परंतु हिरे-दागिन्यांचे आकर्षण, आणि मुले व पत्नी यांच्यावरील अतीव मोह...

श्लोक 12

३४६। एतं दऌहं बन्धनमाहु धीरा, ओहारिनं सिथिलं दुप्पमुञ्चं। एतम्पि छेत्वान परिब्बजन्ति, अनपेक्खिनो कामसुखं पहाय।
अर्थ

346. ...त्यालाच ज्ञानी लोक सर्वात पक्के बंधन म्हणतात, जे माणसाला खाली खेचते, वरकरणी सैल भासते पण सोडवण्यास अत्यंत कठीण असते. हे बंधनही तोडून धीर पुरुष कोणतीही अपेक्षा न ठेवता कामसुखाचा त्याग करून संन्यास घेतात.

श्लोक 13

३४७। ये रागरत्तानुपतन्ति सोतं, सयङ्कतं मक्कटकोव जालं। एतम्पि छेत्वान वजन्ति धीरा, अनपेक्खिनो सब्बदुक्खं पहाय।
अर्थ

347. जे वासनेत आंधळे झाले आहेत, ते स्वतःच निर्माण केलेल्या तृष्णेच्या प्रवाहात असे वाहून जातात, जसा कोळी स्वतःच विणलेल्या जाळ्यात स्वतःच अडकतो. धीर पुरुष हे जाळेही तोडून, सर्व वासना आणि दुःखे मागे टाकून मुक्तीच्या मार्गावर निघून जातात.

श्लोक 14

३४८। मुञ्च पुरे मुञ्च पच्छतो, मज्झे मुञ्च भवस्स पारगू। सब्बत्थ विमुत्तमानसो, न पुनं जातिजरं उपेहिसि।
अर्थ

348. भूतकाळ सोडून दे, भविष्यकाळ सोडून दे, आणि वर्तमानकाळही सोडून दे! संसाराच्या पैलतीरावर जाणाऱ्या साधका, सर्व बाजूंनी पूर्णपणे मुक्त झालेल्या मनाने तू पुन्हा जन्म आणि वृद्धत्वाच्या फेऱ्यात अडकणार नाहीस.

श्लोक 15

३४९। वितक्कमथितस्स जन्तुनो, तिब्बरागस्स सुभानुपस्सिनो। भिय्यो तण्हा पवड्ढति, एस खो दऌहं करोति बन्धनं।
अर्थ

349. चंचल विचारांनी त्रस्त असलेल्या, तीव्र वासनेने पछाडलेल्या आणि नश्वर गोष्टीत केवळ सौंदर्य पाहणाऱ्या माणसाची तृष्णा आणखी वाढत जाते; तो स्वतःच स्वतःची बंधने अधिक घट्ट करतो.

श्लोक 16

३५०। वितक्कूपसमे च यो रतो, असुभं भावयति सदा सतो। एस खो व्यन्तिकाहिति, एस छेच्छति मारबन्धनं।
अर्थ

350. परंतु जो मनातील विचारांना शांत करण्यात रमतो, आणि सदैव जागरूक राहून अशुभाची (शरीराच्या नश्वरतेची) भावना करतो—तो नक्कीच तृष्णेचा समूळ अंत करील आणि माराचे बंधन तोडून टाकील.

श्लोक 17

३५१। निट्ठङ्गतो असन्तासी, वीततण्हो अनङ्गणो। अच्छिन्दि भवसल्लानि, अन्तिमोयं समुस्सयो।
अर्थ

351. जो अंतिम मुक्कामाला (निर्वाणाला) पोहोचला आहे, निर्भय, तृष्णारहित आणि निष्कलंक झाला आहे—त्याने संसाराचे सर्व काटे उपटून टाकले आहेत; हे शरीर त्याचे शेवटचे शरीर आहे.

श्लोक 18

३५२। वीततण्हो अनादानो, निरुत्तिपदकोविदो। अक्खरानं सन्निपातं, जञ्ञा पुब्बापरानि च। स वे अन्तिमसारीरो, महापञ्ञो महापुरिसोति वुच्चति।
अर्थ

352. जो तृष्णारहित आहे, आसक्तिशून्य आहे, शब्दांचे आणि भाषेचे मर्म जाणणारा आहे, तसेच अक्षरांची रचना आणि त्यांचा अन्वय जाणतो—आपल्या अंतिम शरीराला धारण करणाऱ्या त्या महाबुद्धिमान पुरुषालाच 'महापुरुष' म्हटले जाते.

श्लोक 19

३५३। सब्बाभिभू सब्बविदूहमस्मि, सब्बेसु धम्मेसु अनूपलित्तो। सब्बञ्जहो तण्हक्खये विमुत्तो, सयं अभिञ्ञाय कमुद्दिसेय्यं।
अर्थ

353. 'मी सर्वांवर विजय मिळवला आहे, मी सर्वज्ञ आहे, मी सर्व विषयांत निर्लेप आहे. मी सर्वस्वाचा त्याग केला आहे आणि तृष्णेच्या नाशाने पूर्ण मुक्त झालो आहे; हे सर्व ज्ञान मी स्वतःच प्राप्त केल्यावर आता मी कोणाला माझा गुरू म्हणावे?'

श्लोक 20

३५४। सब्बदानं धम्मदानं जिनाति, सब्बरसं धम्मरसो जिनाति। सब्बरतिं धम्मरती जिनाति, तण्हक्खयो सब्बदुक्खं जिनाति।
अर्थ

354. धम्माचे दान सर्व दानांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; धम्माचा रस सर्व रसांपेक्षा मधुर आहे; धम्माचा आनंद सर्व सुखांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; आणि तृष्णेचा नाश सर्व दुःखांवर विजय मिळवतो.

श्लोक 21

३५५। हनन्ति भोगा दुम्मेधं, नो च पारगवेसिनो। भोगतण्हाय दुम्मेधो, हन्ति अञ्ञेव अत्तानं।
अर्थ

355. ऐहिक संपत्ती आणि भोग दुर्बुद्ध माणसाचा नाश करतात, परंतु पैलतीराचा शोध घेणाऱ्या साधकाचा नाही. संपत्तीच्या हव्यासापोटी मूर्ख माणूस दुसऱ्याप्रमाणे स्वतःचाच घात करतो.

श्लोक 22

३५६। तिणदोसानि खेत्तानि, रागदोसा अयं पजा। तस्मा हि वीतरागेसु, दिन्नं होति महप्फलं।
अर्थ

356. तण हे शेतांचे दोष आहेत; आणि वासना हा या मानवजातीचा दोष आहे. म्हणून जे वासनेपासून मुक्त झाले आहेत त्यांना दिलेले दान महान फळ देणारे ठरते.

श्लोक 23

३५७। तिणदोसानि खेत्तानि, दोसदोसा अयं पजा। तस्मा हि वीतदोसेसु, दिन्नं होति महप्फलं।
अर्थ

357. तण हे शेतांचे दोष आहेत; आणि द्वेष हा या मानवजातीचा दोष आहे. म्हणून जे द्वेषापासून मुक्त झाले आहेत त्यांना दिलेले दान महान फळ देणारे ठरते.

श्लोक 24

३५८। तिणदोसानि खेत्तानि, मोहदोसा अयं पजा। तस्मा हि वीतमोहेसु, दिन्नं होति महप्फलं।
अर्थ

358. तण हे शेतांचे दोष आहेत; आणि मोह हा या मानवजातीचा दोष आहे. म्हणून जे मोहापासून मुक्त झाले आहेत त्यांना दिलेले दान महान फळ देणारे ठरते.

श्लोक 25

३५९। तिणदोसानि खेत्तानि, इच्छादोसा अयं पजा। तस्मा हि विगतिच्छेसु, दिन्नं होति महप्फलं।
अर्थ

359. तण हे शेतांचे दोष आहेत; आणि स्वार्थी इच्छा हा या मानवजातीचा दोष आहे. म्हणून ज्यांच्या सर्व वासना नष्ट झाल्या आहेत त्यांना दिलेले दान महान फळ देणारे ठरते.

श्लोक 26

पृष्ठभूमि

हा अध्याय पाली धम्मपदातील (खुद्दक निकाय, पाली त्रिपिटक) तण्हावग्ग असून त्यात गाथा 334–359 आहेत. श्रावस्ती, राजगृह आणि वाराणसीकडे जाणाऱ्या मार्गावर सांगितलेल्या या अध्यायात बुद्धांच्या धम्मकार्यातील पायाभूत प्रसंग आहेत. गाथा 337 जेतवन येथे जमलेल्या हजारो उपासकांना सांगितली गेली; सुगंधी बिरण मुळे खणून काढणाऱ्या माणसाप्रमाणे तृष्णेचे मूळ खणून काढावे असा उपदेश त्यात आहे. गाथा 344 अशा एका भिक्षूबद्दल सांगितली गेली ज्याने अरण्य सोडले आणि पुन्हा गृहस्थजीवनात परतला, जसा कारागृहातून सुटलेला माणूस पुन्हा बेड्यांकडे धावतो. गाथा 353 म्हणजे बोधगया आणि वाराणसी यांच्या दरम्यान परिव्राजक तपस्वी उपक यांना उद्देशून भगवान बुद्धांनी केलेली स्वतःच्या साक्षात्काराची सुप्रसिद्ध घोषणा. गाथा 354 श्रावस्ती येथे देवांचा अधिपती सक्क याला सांगितली गेली; तो सर्वश्रेष्ठ दान, रस, आनंद आणि विजय यांविषयीचे चार प्रश्न घेऊन आला होता.

या पाठाबद्दल

रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal

Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.

Gautama Buddha च्या आणखी रचना

तीन शरण: त्रिरत्न शरण घेण्याचा बौद्ध मंत्रमैत्रीविषयक प्रवचन (मेत्ता सुत्त)मृतक नातेवाईकांना पुण्यदानमनाचा अध्याय (चित्तवग्ग)रत्नांचा उपदेश (रतन सुत्त)धम्मपदातील जुळे श्लोक (यमक वग्ग)

तुम्हाला माहीत आहे का?

तृष्णेची वाढणारी वेलकटी (गाथा 334-336)

बेसावध माणसाची तृष्णा मालुवा वेलीसारखी तेजीने वाढते; जंगलात फळ शोधणाऱ्या माकडाप्रमाणे तो एका जन्मातून दुसऱ्या जन्मात उडी मारत राहतो. मुसळधार पावसामुळे सिंचिलेल्या खसाच्या गवताप्रमाणे तिचे दुःख वाढत जाते.

पुन्हा फुटणारे झाड (गाथा 338)

जसे मुळ अखंडित राहिल तर कापलेले झाड पुन्हा वाढते, तसे तृष्णा-अनुशयी (अचेतन संस्कार) समूलतः नाहीतर दुःख पुन्हा पुन्हा उद्भवत राहते.

भूत, वर्तमान आणि भविष्य सोडून देणे (गाथा 348)

भूतकाळ सोडु, भविष्य सोडु, वर्तमान सोडु! संसारसागराच्या पैलतीरावर जा! सर्व प्रकारे विमुक्त मनाने तू पुन्हा जन्म आणि बुढ्ठपणाला येणार नाहीस.

सर्वोच्च दान आणि विजय (गाथा 354)

धम्मदान सर्व दानांपेक्षा श्रेष्ठ असे; धम्मरस सर्व रसांपेक्षा मधुर असे; धम्मरति सर्व सुखांपेक्षा उत्तम असे; आणि तृष्णेचा नाश सर्व दुःखांवर विजय मिळवतो.

मनाचे खरपतवार (गाथा 356-359)

खरपतवार शेतांचे दोष; राग, द्वेष, मोह आणि विषय-इच्छा ही मानवजातीचे दोष. म्हणून राग, द्वेष, मोह आणि विषय-इच्छेपासून मुक्त झालेल्या वीरर्ग पुरुषांना दिलेले दान अपरिमित फलदायक होते.

विषयानुसार ब्राउझ करा

#Dhammapada#Buddhism#Pali Canon#Craving
Buddha ची संपूर्ण स्तुती व पाठ

Buddha

Buddha चे सर्व पाठ पहा →
मंत्र

अमिताभ बुद्धाला नमस्कार

नमो 'अमिताभ बुद्धाय: अमिताभ बुद्ध, अनंत प्रकाशाच्या बुद्धाला समर्पित सुखावतीव्यूह परंपरेतून घेतलेला संक्षिप्त संस्कृत नमस्कार।

1 verse
मंत्र

भैषज्यगुरू मंत्र — औषधी बुद्धाचा उपचार मंत्र

हा महायान बौद्ध परंपरेतील भैषज्यगुरू (औषधी बुद्ध) यांचा पवित्र मंत्र आहे. आजारपण, दुःख आणि मानसिक त्रासांपासून मुक्ती मिळवण्यासाठी हा मंत्र भक्तिभावाने म्हटला जातो. मंत्र 'तद्यथा' (अशा प्रकारे) असा सुरू होतो आणि 'स्वाहा' (सत्य व्हावो) असा संपतो. हे सराधना विशेषत: तिबेटीय आणि पूर्व एशियाई बौद्ध परंपरेत महत्त्वपूर्ण आहे.

1 verse
मंत्र

वज्रसत्त्व शताक्षरी मंत्र

हे एक पवित्र बौद्ध मंत्र आहे जे नकारात्मक कर्मे आणि मानसिक कलुषे शुद्ध करण्यासाठी म्हटले जाते. हे वज्रसत्त्वाला आवाहन करते, जे मनाच्या शुद्ध, अविनाशी स्वरूपाचे प्रतिनिधित्व करते, अडथळे दूर करण्यासाठी आणि आध्यात्मिक सिद्धी प्राप्त करण्यासाठी.

1 verse
पूजा ग्रंथ

आठ प्रतिज्ञा (उपोसथ पाळणे)

आठ शील (अष्टशील), बौद्धांनी उपोसथ दिवशी किंवा ध्यानसाधनेच्या शिबिरांत स्मृती आणि आत्मशिस्त वाढवण्यासाठी पाळायचे नैतिक प्रशिक्षणाचे नियम.

8 verses

बौद्ध धर्म से और

सभी देखें

तीन शरण: त्रिरत्न शरण घेण्याचा बौद्ध मंत्र

हा बौद्ध प्रार्थना पाली भाषेत बोलला जातो जेथे प्रार्थी बुद्ध, धर्म आणि संघ (त्रिरत्न)चा शरण घेतो. हा शरण मंत्र तीन वेळा पुनरावृत्ती केला जातो, जो विश्वास आणि समर्पणचा ऐतिहासिक घोषणा आहे.

3 verses

मृतक नातेवाईकांना पुण्यदान

हा थेरवाद बौद्ध परंपरेतील एक छोटा पाली श्लोक आहे, जो दिवंगत नातेवाईकांना पुण्य अर्पण करण्यासाठी आणि त्यांच्या सुखाची कामना करण्यासाठी तीन वेळा म्हटला जातो. थेरवाद अंत्यसंस्कार व स्मरण विधींमध्ये तो वारंवार वापरला जातो.

3 verses

मनाचा अध्याय (चित्तवग्ग)

धम्मपदातील 33-43 श्लोक: अस्थिर मन रक्षण करणे कठीण असते, तथापि दमिता आणि सुदिशेने निर्देशित मन खरी आनंद आणि भयमुक्तता नियमित करते।

11 verses

धम्मपदातील जुळे श्लोक (यमक वग्ग)

धम्मपदाचा यमक वग्ग (श्लोक 1-20) या धर्मग्रंथला सुरुवात देतो, असे शिकवतो की मन सर्व अनुभवांना आकार देतो आणि शत्रुता समाप्त करणे प्रतिशोध नाही, तर अद्वेषाने होते।

20 verses

अप्रमाद वग्ग: धम्मपदातील सजगतेची सुवचने

धम्मपदाचे श्लोक 21-32: अपप्रमाद (सावधानता) अमृताचा मार्ग, प्रमाद (असावधानता) मृत्यूचा मार्ग - तेव्हा बुद्धिमान लोक त्यांचे लक्ष ध्यान संपत्तीसारखे संरक्षण करतात।

12 verses

अरहंत वग्ग: पूर्ण मुक्त महापुरुष (गाथा ९०–९९)

धम्मपदाचे अरहंत वग्ग (गाथा 90–99) जागृत अरहंताचा, जो इच्छा-मुक्त आहेत, सन्मान करतात; जे जेथे राहतील तेथे शांत असतात, जसे हंस उडताना पाछे कोणताही पदचिन्ह ठेवत नाहीत.

10 verses

संबंधित शिकवणी

तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत

बौद्ध धर्मनाग वग्ग: हत्तीप्रमाणे सहनशीलता व एकांत (गाथा 320-333)बौद्ध धर्मभिक्षू वग्ग: खरा भिक्षू, ध्यान व आत्मसंयम (गाथा ३६०–३८२)बौद्ध धर्मजरा वग्ग: म्हातारपण (गाथा १४६–१५६)