अकालराविजातकम्

भगवान् बुद्धः श्रावस्त्याः समीपे जेतवने निवसन् जातकसंख्या ११९ इत्येतां कथां कथितवान्, यथा प्राचीना जातकट्ठकथा तां अभिलिखति। कथा एकस्य भिक्षोः विषये अस्ति, यः अनुचितकाले महत् कोलाहलम् अकरोत्। सः श्रावस्त्याः सत्कुलाद् आगतः, धर्माय गृहं त्यक्तवान्, तथापि स्वकर्तव्येषु उपेक्षां कृत्वा उपदेशं तिरस्करोति स्म।

सः कर्तव्यानां, परेषां सेवायाः, पाठस्य च निर्धारितेषु कालेषु ध्यानं न ददाति स्म। रात्रेः त्रिषु यामेषु दिवसे च सः कदापि शान्तः न आसीत्। अन्ये भिक्षवः निद्रां लब्धुं न शक्तवन्तः।

भिक्षवः धर्मसभायां सम्मिलिताः, यत् तेषां सभागृहम् आसीत्, तस्य आचारं परस्परं निन्दितवन्तः। बुद्धः प्रविश्य किं चर्चितम् इति पृष्टवान्, तथा ते तं निवेदितवन्तः। सः अवदत् यत् स भिक्षुः पूर्वेऽपि अनुचितकाले कोलाहलम् अकरोत्, तस्य अनुचितः आचारः एकदा तस्य प्राणान् अपि अपहृतवान्। ततः सः पुरातनीं कथां प्रोक्तवान्।

ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः उत्तरदेशीयस्य ब्राह्मणकुलस्य जन्म प्राप्तवान्। वयःप्राप्तः सः सर्वासु विद्यासु निष्णातः अभवत्। सः विश्वविख्यातः आचार्यः अभवत्, यस्य समीपे पञ्चशतानि तरुणब्राह्मणाः अध्ययनं कुर्वन्ति स्म।

एते शिष्याः एकं कुक्कुटं पालयन्ति स्म। सः उचिते काले उच्चैः रवं कृत्वा प्रतिदिनं प्रभाते तान् अध्ययनाय जागरयति स्म। एषा गृहस्थितेः लघुव्यवस्था आसीत्, परन्तु शिष्याः तस्यां निर्भराः आसन्।

कालान्तरे कुक्कुटः मृतः, तदा तरुणब्राह्मणाः अन्यं कुक्कुटं अन्वेषितवन्तः। तेषु एकः श्मशानवने काष्ठसंग्रहार्थं गच्छन् तत्र एकं कुक्कुटं दृष्टवान्। सः तं पक्षिणं गृहम् आनीय पञ्जरे स्थापितवान्। कुतः पक्षी आगतः, कः तस्मै किमपि शिक्षितवान् इति कोऽपि न पृष्टवान्।

नूतनः कुक्कुटः श्मशानवने पालितः आसीत्, कथा च तस्य परिणामं दर्शयति। तस्य कालज्ञानं ऋतुज्ञानं च नासीत्। यदा यदा तस्य इच्छा भवति स्म, तदा तदा सः रवं करोति स्म — मध्यरात्रौ यथा प्रभाते अपि।

मध्यरात्रौ तस्य रवं श्रुत्वा शिष्याः उत्थाय अध्ययनम् आरभन्त। प्रभातपर्यन्तं ते क्लान्ताः अभवन्, निद्रया विषये एकाग्रतां स्थापयितुं न शक्तवन्तः। यदा सः दिवसे पुनः रवं कृतवान्, तदा पाठानां पुनरावृत्तये शान्तिं लब्धुं तेषां अवकाशः न आसीत्।

अतः कुक्कुटस्य रवः, मध्यरात्रौ च दिवसे च, तेषाम् अध्ययनं स्थगितवान्। पञ्चशतानां यत् विद्याज्ञानम् आचार्यात् अर्जितुम् आगताः आसन्, तत् रात्रौ रात्रौ क्षीयमाणम् आसीत्। तेषां धैर्यं क्षीणम् अभवत्।

शिष्याः निश्चितवन्तः यत् कुक्कुटः हन्तव्यः। तेषां कण्ठः ते भङ्क्तवन्तः। कथा तस्य कर्मणः विस्तारं न करोति, सङ्क्षिप्तम् एव कथयति। ततः ते स्वाचार्यं प्रति गत्वा निवेदितवन्तः यत् ते अनुचितकाले वा उचितकाले वा रवं कुर्वन्तं कुक्कुटं समाप्तवन्तः।

ते पूर्वं तं न पृष्टवन्तः। ते केवलं स्वकृतं निवेदितवन्तः, कारणं च अकथयन्। आचार्यस्य उत्तरम् एव कथायाः हृदयम् अस्ति।

बोधिसत्त्वः अवदत् यत् पक्षिणः दुष्टशिक्षाभावः एव तस्य अन्तस्य कारणम् अभवत्। शिष्याणां उपदेशार्थं सः लघुगाथाम् उक्तवान्। तस्यां उक्तं यत् न कोऽपि मातापितरौ अस्य पक्षिणः शिक्षां दत्तवन्तौ, न च कश्चित् आचार्यः अस्मै शिक्षितवान्, अतः सः उचितकाले अनुचितकाले च श्रूयते स्म।

शिक्षा स्पष्टा अस्ति। यः प्राणी कदापि शिक्षितः न भवति, तस्य कालज्ञानं यथा वक्तव्यं मौनं च इति विवेकः नास्ति। पक्षी दुष्टः नासीत्; सः केवलम् अशिक्षितः आसीत्, अशिक्षितः कोलाहलः च समीपस्थान् सर्वान् पीडयति।

जातकट्ठकथा योजयति यत् बोधिसत्त्वस्य विषये उपदेशः एवम् आसीत्। यदा तस्य पृथिवीवासस्य नियतकालः पूर्णः अभवत्, तदा सः स्वकर्मानुरूपां गतिं गत्वा परलोकं गतः। ग्रन्थः शिष्याणां विषये अथवा तेषां पश्चात्जीवनविषये अधिकं विवरणं न ददाति। कथा तत्र समाप्यते यत्र तस्याः एकः बिन्दुः स्थापितः।

उपदेशस्य समाप्तौ बुद्धः जन्मस्य परिचयं दत्तवान्। वर्तमानस्य कोलाहलकारी भिक्षुः तस्मिन् काले कुक्कुटः आसीत्, यः न जानाति स्म यत् कदा रवं न कर्तव्यम्। बुद्धस्य स्वशिष्याः तस्यां कथायां स्थिताः तरुणब्राह्मणाः आसन्, स्वयं बुद्धः च तेषाम् आचार्यः आसीत्।

जातकसंख्या ११९ कालज्ञानस्य शिक्षायाश्च लघुकथा अस्ति। बुद्धः इमां कथां एकस्मै भिक्षवे प्रयोज्य अवदत्, यः स्वस्य स्वरं कालविहीनं मन्यते स्म। एकस्यां धर्मसभायां समानं गृहं भजमानेषु भिक्षुषु एकस्य मध्यरात्रीकोलाहलः सर्वेषां निद्रानाशः एकाग्रताक्षयश्च अभवत्।

कथा न वदति यत् भिक्षुः क्रूरः अथवा भ्रष्टः आसीत्। सा वदति यत् सः स्वकर्तव्यं उपेक्षितवान्, उपदेशं च तिरस्कृतवान्; कुक्कुटः दर्शयति यत् मार्गदर्शनविहीनं जीवनं अन्यान् बाधते, तथा सः स्वयं तत् लक्षयितुमपि न शक्नोति।