पूर्वपत्न्यै भिक्षोः लालसा
भगवान् पालित्रिपिटकस्य जातकसंख्यां २०७ इमं वृत्तान्तम् अकथयत्, यः भिक्षुः प्रव्रज्यार्थं त्यक्तायाः पत्न्याः निरन्तरया लालसया व्याकुलः आसीत्। भगवान् व्याख्यातवान् यत् अयम् एव सङ्गः पूर्वजन्मन्यपि दुःखम् अजनयत्, तस्मिन् जन्मनि एका कथा च उक्ता, येन दर्शितं यत् अनित्यतायाः एकया अविचलया दृष्ट्या एवं लालसा कियत् सम्पूर्णतया शमयितुं शक्यते।
शोकेन विनष्टः नृपः
अस्सकनृपः काशीराज्ये पोतलीनगरम् अशासत्, स्वां प्रधानमहिषीम् उब्बरीम्, अतुलनीयशोभाम्, राजकार्येभ्योऽपि अधिकं प्रीयते स्म। महिष्याः अकस्मात् मरणे राजा असान्त्वनीयेन शोकेन अभिभूतः अभवत्। सः तस्याः देहं स्वशय्याधः शवपेटिकायां स्थापयित्वा सप्तदिनानि अन्नं विना तत्रैव शयितवान्, परिवारस्य अमात्यानां च प्रत्येकं याचनां प्रत्याख्याय, उत्थाय राज्यशासनं पुनः आरब्धुं निराकृतवान्।
तापसस्य करुणा
तस्मिन् काले बोधिसत्त्वः हिमालये वसन् प्रव्रजितः तापसः आसीत्, गभीरध्यानेन लब्धैः उच्चज्ञानैः युक्तः, दूरस्थघटनाः परिशीलयितुं समर्थया दिव्यदृष्ट्या च सम्पन्नः। अस्सकं शोकेन क्षीयमाणं दृष्ट्वा बोधिसत्त्वः पोतलीं गन्तुं सङ्कल्पितवान्, यथा नृपं तादृशात् सङ्गात् मोचयेत् यः अधुना कमपि प्रयोजनं साधयितुं न शक्नोति। पोतल्याः युवा ब्राह्मणः, भावी शारिपुत्रः, तेजस्विनं तापसं दृष्ट्वा, तस्य आगमनवार्तां शोकार्ताय नृपाय न्यवेदयत्; नृपः तत्क्षणम् एव तं प्रति गत्वा यत् किमपि सान्त्वनं दातुं शक्यते तद् याचितवान्।
पुनर्जन्म प्राप्ता महिषी
बोधिसत्त्वः नृपं स्पष्टम् अवदत् यत् उब्बरी पूर्वमेव मरणं गत्वा स्वकर्मानुसारं नवं पुनर्जन्म प्राप्तवती इति। यतः जीवने तस्याः गर्वः पुण्यकर्माणि अवरुद्धवान्, सा तस्मिन् एव उद्याने स्त्री-गोमयकीटत्वेन पुनर्जातवती। नृपः विश्वसितुं न शक्तवान् यत् तस्याः सुकोमला सुगन्धिता महिषी एतादृशं हीनं प्राणिनं भवितुम् अर्हति। बोधिसत्त्वः स्वशक्त्या कीटं तस्य पतिं च आहूय, तृणोपरि गोमयगोलकं परिवर्तयन्तौ दर्शयति स्म, कीटाय च मानुषीं वाचं दत्तवान्, येन सा स्वयमेव उत्तरं दातुं शक्नुयात्।
पुरातनं सुखं नूतनेन स्थानापन्नम्
महिषीरूपेण स्वपूर्वजीवनविषये पृष्टा, तथा पुरतः स्थितं नृपं अद्यापि प्रीयसे वा इति पृष्टा, कीटः अविलम्बेन उत्तरं दत्तवान् यत् महिषीत्वेन तस्याः पूर्वजीवनं समाप्तम् अस्ति। पुराणं सुखं दुःखं च नूतनसुखदुःखैः अवरुद्धं भवति इति सा अवदत्। तस्याः पार्श्वे गोमयं परिवर्तयन् पुरुषः गोमयकीटः इदानीम् अस्सकनृपात् सहस्रगुणं प्रियः इति सा घोषितवती, तथा वर्तमानं सहचरं हारयितुं अपेक्षया नृपस्य हानिं द्रष्टुम् अपि सा सज्जा अस्ति इति अवदत्।
सत्येन खण्डितः शोकः
स्वपूर्वमहिष्याः एव स्वरेण एतानि वचनानि श्रुत्वा अस्सकनृपस्य शोकः तत्क्षणम् एव विलीनः। मरणम् अपि पुनर्जन्म च अतिक्रम्य स्थायी भवितुं शक्नुवतः प्रेम्णः भ्रान्तिः सरलतमैः शब्दैः तस्य पुरतः प्रकटिता। सः संरक्षितं शरीरम् अपसार्य यथाविधि दाहसंस्कारं कर्तुम् आज्ञापयत्, कालेन नवां सच्चरितां महिषीं स्वीकृतवान्, सप्तदिनानि शोकजडत्वेन यः बद्धः आसीत्, तस्य स्थाने स्पष्टदृष्ट्या प्रज्ञया राज्यशासनं पुनः अकरोत्।
बुद्धस्य परिचयः
धर्मदेशनां समापयन् बुद्धः उभयोर्जन्मनोः पात्राणि अभिज्ञापितवान्। वर्तमाने पूर्वपत्न्यै लालसया व्याकुलः भिक्षुः तस्मिन् पूर्वजन्मनि अस्सकनृपः आसीत्; यां स्त्रियं सः मोचयितुं न शक्तवान्, सा राजकीये कीटजन्मनि च उभयत्र उब्बरी आसीत्; नृपं तापसं प्रति नयन् पोतल्याः युवा ब्राह्मणः शारिपुत्रः आसीत्; बुद्धः स्वयं च तस्मिन् तापसे आसीत्, यस्य करुणामयेन हस्तक्षेपेण नृपः तस्मात् शोकात् मुक्तः अभवत्, यं केवला आसक्तिः कदापि स्वतः शमयितुं न शक्नुयात्।
गोमयकीटः किमर्थं, न मृदुतरं वार्तम्
बौद्धटीका अवलोकयति यत् बोधिसत्त्वः नृपाय महिष्याः प्रेम समाप्तम् इति वक्तुं शक्तः आसीत्, तस्याः पुनर्जन्मस्य विशेषम् अशोभनं रूपं विनैव। तथापि जातकं गोमयकीटे एव आग्रहं करोति, यतः तस्य नीचता उपदेशस्य पूर्णं भारं वहति। मृदुतरं वृत्तान्तं नृपं तु अन्यत् उच्चतरम् आसक्तिः स्वासक्तेः स्थाने आगतम् इति कल्पयितुं स्वतन्त्रं कुर्यात्, सांत्वना या उपदेशं न अपसार्य तं मृदुं कुर्यात्। तस्य स्थाने एकदा सुन्दरीं महिषीं गोमये तृप्तां, कचवरम् अश्नन्तीं, यां सा नृपात् अधिकं प्रियं मन्यते तेन कीटेन बद्धां इति स्पष्टं चित्रं तस्मै दर्शयित्वा, बोधिसत्त्वः नृपाय पलायितुं गौरवपूर्णं आख्यानं न दत्तवान्। सः आसक्तिम् एव, न केवलं स्वस्य विशेषम् आसक्तिविषयम्, यत् तं दासीकृतवत् तत् रूपेण द्रष्टुं बाध्यः अभवत्।
वर्तमानं प्रति नीतः पाठः
कथायाः भिक्षुः अस्सकनृपवत् यः एकदा स्थायी इव प्रतीतः भावः अवधानस्य स्थायी दावेन ऋणी इति भ्रान्त्या गृह्णाति। यं व्यक्तिं सः लालसति, सः सर्वेण सार्थकेन अर्थेन पूर्वमेव सर्वथा अन्यः जातः, वर्षैः निर्णयैश्च आकारितः, येषु सः अधुना न भागभाक् इति सः न अवगच्छति। जातकस्य उपदेशः सामान्यभिक्षोः शान्तायाः निजायाः लालसायाः उपरि यथा नृपस्य सार्वजनिक-पक्षाघातशोके प्रयुज्यते। यत् सुखं दुःखं वा द्वौ जनौ एकत्र बद्धवत्, कालेन, उभयत्र नूतनेन सुखदुःखेन अवरुद्धं प्रतिस्थापितं च भवति; यत् अतीतम् एव, तस्मिन् आसक्तिः केवलं तं दुःखं दीर्घयति यत् अवबोधः एव निवर्तयितुं शक्नोति।
ज्ञातव्य-विशेषः
अस्सक-जातकम् (संख्या २०७) तां कथां वर्णयति यत्र एकः भिक्षुः गृहत्यागात्पूर्वं पत्न्यै स्मर्तव्यया व्यथितो भवति।
अस्सकनृपः काशीराज्यस्य पोतलीनगरं शासयति स्म। उब्बरी-महिष्याः मरणोपरान्तः राजा ताबूतं स्वशय्यायाः अधः निक्षिप्य सप्तदिनं उपवसति स्म।
पञ्चाभिज्ञ-बोधिसत्त्वः तापसः प्रकाशयति स्म यत् उब्बरी पूर्वजन्मे गर्वेण पुण्यकर्मणः अभावेन अधुना गोमयकीटी भूत्वा वर्तते।
मानुषभाषार्थीकृता कीटी प्रतिवदति स्म यत् पुरातना सुखः दुःखः च नवेन सुखेन दुःखेन आवृत्ता, अतएव स्वकीयः कीटपतिः अस्सकनृपात् सहस्रगुणं प्रियतरः वर्तते।
बुद्धः प्रकाशयति स्म यत् अद्यतनः भिक्षुः पूर्वजन्मे अस्सकनृपः आसीत्, तस्य स्पृहणीया नारी उब्बरी आसीत्, आत्मा तु सः तापसः आसीत् यः राजानं दुःखात् मुक्तवान्।
प्रज्ञाविषयकाः अधिककथाः
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता