बाहियजातकम्

भगवान् बुद्धः वैशाल्याः समीपस्थे महावने कूटागारशालायां निवसन् आसीत्, तदा लिच्छविवंशस्य एकः श्रद्धावान् राजकुमारः, यः धर्मम् अङ्गीकृतवान् आसीत्, भिक्षून् स्वगृहं निमन्त्र्य परमेण आतिथ्येन सेवितवान्। तदनन्तरं भिक्षवः परस्परं विस्मयेन सम्भाषितवन्तः, किमर्थम् एतादृशः प्रतिष्ठितः पुरुषः स्वभार्यायां तथा अनुरक्तः अस्ति, यत् भार्या अतीव स्थूला तथा सामान्यतया अपि हीनवस्त्रा अस्ति, यदा तस्य पदमर्यादा तस्मै अधिकं सम्मानितं विवाहं दातुं समर्था आसीत्। बुद्धः तेषां संशयं श्रुत्वा अकथयत् यत् एतौ एव पतिपत्न्यौ जन्मान्तरेषु परस्परं बद्धौ आस्ताम्, तथा च तेषां बन्धः कियत् पुरातनः इति दर्शयितुं पालिपिटकस्य एकशततमाष्टमं (१०८) बाहियजातकम् उक्तवान्।

पुरा, यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां शासनं करोति स्म, तदा वेतनार्थं नियुक्ता एका ग्रामीणा स्त्री एकदा राजप्रासादस्य प्राङ्गणम् अतिचक्राम। तत्र तस्याः आवश्यकशारीरिकसमस्या उपस्थिता, परं सा अतीव आत्मसंयमेन तां परिस्थितिं निर्वाहितवती। सा स्वं वस्त्रं शिष्टतया परितः संवृत्य स्वावश्यकतां पूरयित्वा लघुनैव पुनः उत्थिता, शान्ता अत्वरिता च, यथा किमपि असामान्यं न अभवत्।

तदा एव राजा प्रासादस्य गवाक्षात् बहिः पश्यन् आसीत्, सः सम्पूर्णं लघुदृश्यं अवलोकितवान्। तत् अवज्ञाय त्यक्तुं न, किन्तु यत् दृष्टं तदाधारेण सः अनुमानम् अकरोत्। यः एतादृशे अशोभने क्षणेऽपि एतावता शान्त्या शिष्टतया व्यवहरति, सा सम्भवतः यथार्थशुचितायाः स्वास्थ्यस्य च व्यक्तिः स्यात्; एते गुणाः भार्यायां तथा तया जनितेषु सन्तानेषु अपि उपयोगिनः भवेयुः इति सः अमन्यत।

राजा अनुसन्धानं कृतवान्, तथा निश्चितवान् यत् सा अन्यस्य पुरुषस्य न अस्ति। अस्मिन् विषये स्वं सन्तोषयित्वा, सः तां आहूय प्रत्यक्षं पट्टमहिषीपदे अधिष्ठापितवान्। एषः भाग्यपरिवर्तनः केवलम् एकस्मिन् दृष्टे संयमक्षणे आधारितः आसीत्, न तु तया सह आनीतायाः कस्याश्चित् पैतृकपदव्याः, सौन्दर्यस्य वा सम्पत्तेः वा आधारेण।

कालेन राजा तथा तस्य नूतना रानी परस्परं एकं पुत्रं प्राप्तवन्तौ, यः वर्धमानः चक्रवर्ती, सार्वभौमः सम्राट् अभवत्, यस्य शासनं सम्पूर्णं ज्ञातं जगत् व्याप्नोति इति उच्यते। फलं राज्ञः तर्कं सर्वथा प्रमाणितवत्: यान् गुणान् सः अपरिचितस्य अशोभने क्षणे शिष्टव्यवहारात् अनुमितवान्, ते वस्तुतः तया माध्यमेन एकस्मिन् बाले अवतरन्ति स्म, यस्य शासनं असाधारणं स्मर्यते स्म।

अस्य असाधारणस्य भाग्यपरिवर्तनस्य अवलोकनं कुर्वन्, तस्मिन् जन्मनि राज्ञः पार्श्वे विवेकी अमात्यरूपेण सेवमानः बोधिसत्त्वः यत् घटितम् आसीत् तस्मिन् स्वकीयं चिन्तनं प्रस्तुतवान्। उचितव्यवहारस्य पालनं, लघुतमेषु अल्पलक्षितेषु क्षणेष्वपि निष्ठया आचरितं, तस्य शान्तस्य अनुशासनस्य अनुपातेन पुरस्कारं ददाति। स्वभावतः हठी अपि जनाः प्रतिरोधस्य स्थाने प्रशिक्षणम् अङ्गीकुर्युः, यतः संयमस्य एकः क्षणः, यदि योग्यैः नेत्रैः दृष्टः स्यात्, सम्पूर्णस्य जीवनस्य गतिम् परिवर्तयितुं शक्नोति।

बुद्धः लिच्छविराजकुमारस्य भक्तौ अद्यापि विस्मिताभ्यः भिक्षुभ्यः कथायाः पात्राणां परिचयं दत्त्वा समापयामास। वर्तमानकालिकौ पतिपत्न्यौ तु तौ एव दूरपूर्वजन्मस्य पतिपत्न्यौ आस्ताम्, इति सः तेषां अकथयत्। यत् बन्धनं प्रथमं तेन अवलोकिना राज्ञा तया संयमशीलया च स्त्रिया सह निर्मितम् आसीत्, तेनैव बन्धनेन ते जन्मान्तरेषु पुनः परस्परं आकृष्टाः। यः विवेकी अमात्यः तेषां कथातः शिक्षाम् आदत्त, सः स्वयं बोधिसत्त्वः आसीत् इति बुद्धः अवदत्।

जातकस्य गम्भीरः बोधः तस्य अनुमानशृङ्खलायाः उपरि आधारितः अस्ति, यां राज्ञा लगभग किमपि अनाधारित्वा निर्मितम्—एकः सामान्यः क्षणः, यः शान्त्या शिष्टतया निर्वाहितः। सः सौन्दर्यं, सम्पत्तिं वा कुलमर्यादां वा आधृत्य रानीं न अवृणोत्, यानि एव सामान्यतः एतादृशेषु निर्णयेषु मानदण्डाः आसन्। तस्य स्थाने सः संयोगवशात् दृष्टेन चरित्रप्रमाणेन निर्णयं कृतवान्, एतादृशे क्षणे यः कस्यचित् कृते व्यवस्थितः नासीत्, यं कोऽपि दीर्घकालं यावत् मिथ्यारूपेण प्रदर्शयितुं न शक्नोति स्म। जातकं सूचयति यत् अनैच्छिकरूपेण प्रकटितं चरित्रं, तेषु क्षणेषु यदा व्यक्तिः अवलोकितः भविष्यति इति न अपेक्षते, अवलोककाय तस्य वास्तविकस्वरूपविषये यत्किमपि जानबूझकर प्रस्तुतम् अस्ति तस्मात् अधिकं वदति।