बकः मत्स्यः कुलीरश्च

जातकाट्ठकथायाम् उक्तानुसारं भगवान् बुद्धः जेतवने अष्टत्रिंशत्तमं (३८) जातकम् अकथयत्। तत्र एकः भिक्षुः चीवरकर्मणि—छेदने, योजने, विन्यासे सीवने च—अत्यन्तं निपुणः आसीत्। एतस्य कौशलस्य कारणात् जनाः तं 'चीवरसीवकः' इति अवदन्।

तस्य एका युक्तिः आसीत्। सः जीर्णवस्त्रखण्डानि गृहीत्वा मृदु सुन्दरं चीवरं निर्माति स्म। रञ्जनानन्तरं सः तत्र माडस्य (कञ्जिकायाः) लेपं योजयति स्म, शङ्खेन घर्षयति स्म च, यावत् तत् नवम् इव सुदृश्यं भवति। ततः सः तत् पृथक् स्थापयति स्म।

ये अन्ये भिक्षवः चीवरनिर्माणं न जानन्ति स्म, ते तस्य समीपं नूतनं वस्त्रं नीत्वा तेन चीवरं निर्मातुं याचन्ते स्म। सः अवदत् यत् चीवरनिर्माणे बहुकालः लगति, किन्तु तस्य समीपे अधुनैव निर्मितम् एकम् अस्ति। यदि ते स्वं वस्त्रं तस्य समीपे त्यजन्ति, तर्हि तस्य चीवरं गृह्णीयुः। केवलं सुन्दरं वर्णं दृष्ट्वा ते तत् दृढम् इति मत्वा स्वनूतनं वस्त्रं दत्तवन्तः।

पश्चात् यदा चीवरं उष्णजले प्रक्षालितं, तदा तस्य वास्तविकं स्वरूपं प्रकटितम्। स्थाने स्थाने जीर्णाः खण्डाः दृश्यन्ते स्म, स्वामिनः च स्वव्यवहारे पश्चात्तापम् अन्वभवन्। एवं जेतवने चीवरसीवकः आगच्छन्तं प्रत्येकं वञ्चयितुः इति प्रसिद्धः अभवत्।

एकस्मिन् ग्रामके अन्यः चीवरनिर्माता अवसत्, यः तथैव जनान् वञ्चयति स्म। तस्य भिक्षुमित्राणि तं अवदन् यत् जेतवने एकः चीवरनिर्माता अस्ति यः तव एव सदृशः सर्वान् वञ्चयति। ग्रामवासी अचिन्तयत् यत् सः एतं नगरजं वञ्चयिष्यति।

सः चीरखण्डैः अतीव सुन्दरं चीवरं निर्माय सुन्दरेण नारङ्गवर्णेन रञ्जितवान्। तत् धृत्वा सः जेतवनं गतवान्। चीवरसीवकः तत् दृष्ट्वा एव तत् कामितवान्।

चीवरसीवकः पृष्टवान् यत् किं आगन्तुकेन एतत् चीवरं निर्मितम् इति, तेन च 'आम्' इति उक्तम्। चीवरसीवकः तत् याचितवान्, बदले अन्यत् दास्यामीति प्रतिज्ञां कृत्वा। ग्रामवासी अवदत् यत् ग्रामीणानां भिक्षूणां परिष्काराणि प्राप्तुं कठिनं भवति। यदि सः तत् दद्यात्, तर्हि स्वयं किं धारयिष्यति?

चीवरसीवकः स्वस्य आवासात् नूतनं वस्त्रं दातुम् उक्तवान्। आगन्तुकः अवदत् यत् स्वहस्तकौशलं प्रदर्शितम् आसीत्, किन्तु यदि अन्यः आग्रहं करोति तर्हि सः प्रस्तावं स्वीकरिष्यति। सः चीरचीवरस्य विनिमयेन नूतनं वस्त्रं गृहीत्वा प्रस्थितः।

चीवरसीवकः तत् चीवरं धृतवान्, कियत्कालानन्तरं च तत् उष्णजले प्रक्षालयन् आसीत्। तेन दृष्टं यत् तत् चीरखण्डैः निर्मितम् अस्ति, सः च लज्जितः अभवत्। जेतवनस्य सीवकः ग्रामीणेन चीवरनिर्मात्रा वञ्चितः इति वार्ता सम्पूर्णे सङ्घे प्रसृता।

एकदा भिक्षवः सत्यसभायां, विहारस्य सभागृहे, उपविश्य तदेव चर्चयन्तः आसन्। बुद्धः प्रविश्य पृष्टवान् यत् ते किं चर्चयन्ति, तैः च तत् कथितम्। सः अवदत् यत् जेतवनस्य चीवरनिर्मातुः जनान् वञ्चनम् इदं प्रथमं न, न च सः स्वयं प्रथमं वञ्चितः आसीत्। ततः सः अतीतस्य एकां कथां प्रोक्तवान्।

बोधिसत्त्वः एकदा वने कमलसरोवरस्य समीपे स्थितस्य वृक्षस्य वृक्षदेवतारूपेण जन्म प्राप्तवान्। तस्मिन् प्रदेशे प्रतिग्रीष्मं कस्यचित् लघुसरोवरस्य जलं अतीव न्यूनं भवति स्म। तत्र बहवः मत्स्याः निवसन्ति स्म।

एकः बकः तान् दृष्ट्वा अचिन्तयत्, "अहं इमान् मत्स्यान् प्रलोभ्य भक्षयितुम् उपायं चिन्तयेयम्।" सः गभीरचिन्तायां जलतीरे उपविष्टः। मत्स्याः तं दृष्ट्वा पृष्टवन्तः यत् सः किं चिन्तयति।

बकः अवदत् यत् सः तान् एव विषये चिन्तयति। जलं न्यूनम्, आहारः दुर्लभः, उष्णता प्रचण्डा च। सः चिन्तयति स्म यत् ते किं करिष्यन्ति। ते पृष्टवत्यः यत् ते किं कर्तुं शक्नुवन्ति, तदा सः अवदत् यत् सः तान् एकैकशः चञ्च्वा वहित्वा पञ्चविधैः कमलैः आच्छादितं विशालं सुन्दरं सरोवरं नेष्यति।

मत्स्याः अवदन् यत् सृष्टेः आरम्भात् कोऽपि बकः मत्स्यानां हितं नाचिन्तयत्। तेषां शङ्का आसीत् यत् सः तान् एकैकशः खादितुम् इच्छति। बकः अवदत् यत् यावत् ते तस्मिन् विश्वसन्ति तावत् सः तान् न खादिष्यति। यदि ते तादृशस्य सरोवरस्य अस्तित्वे सन्दिहन्ति, तर्हि ते स्वेषु एकं तेन सह तद् द्रष्टुं प्रेषयन्तु।

मत्स्याः एकं महान्तं मत्स्यं चित्वा, यः एकनेत्रः आसीत् तथा च यं ते जले स्थले वा बकस्य समकक्षं मन्यन्ते स्म। बकः तं सरोवरं प्रति नीत्वा सम्पूर्णं सरोवरं दर्शयित्वा पुनः आनीतवान्। मत्स्यः तस्य आकर्षणानि अकथयत्। गन्तुम् उत्सुकाः ते बकं अवदन् यत् सः तान् पारं नयतु।

बकः प्रथमं तं महान्तम् एकनेत्रं मत्स्यम् अनयत्। सः सरोवरं प्रति गच्छन् इव नाट्यं कृत्वा तटस्थे वरुणवृक्षे अवतीर्णः। सः मत्स्यं वृक्षस्य शाखान्तरे क्षिप्त्वा मारितवान्, अस्थीनि च वृक्षमूले पातितवान्। सः प्रत्यागत्य अवदत् यत् तेन तत् क्षिप्तम्, अग्रिमः कः इति च पृष्टवान्। एवं सः एकैकशः सर्वान् मत्स्यान् खादितवान्।

अन्ते कोऽपि मत्स्यः न अवशिष्टः, किन्तु सरोवरे एकः कर्कटः अद्यापि आसीत्। बकः तम् अपि खादितुम् इच्छति स्म। सः कर्कटं अवदत् यत् सः सर्वान् मत्स्यान् विशालं सुन्दरं सरोवरं प्रति नीतवान् अस्ति, तथा च तम् अपि नेतुम् इच्छति।

कर्कटः पृष्टवान् यत् तं कथं नेष्यति। बकः अवदत् यत् सः तं चञ्च्वा धारयिष्यति। कर्कटः अवदत् यत् बकः तं पातयितुम् अपि शक्नोति। सः मनसि चिन्तितवान् यत् बकः मत्स्यान् सत्यतः सरोवरे न अक्षिपत्। यदि बकः सत्यतः तं क्षिपेत् तर्हि उत्तमम्। यदि न, तर्हि सः बकस्य शिरः छिन्द्यात्।

कर्कटः अवदत् यत् बकः तं दृढं धारयितुं न शक्नोति, यतः कर्कटानां ग्रहणं अतीव दृढं भवति। यदि सः स्वैः नखैः बकस्य ग्रीवां धारयितुं शक्नुयात्, तर्हि सः सह गमिष्यति। बकः किमपि न शङ्कमानः अनुमेने। कर्कटः लोहकारस्य सन्दंशवत् तस्य ग्रीवां जग्राह, अवदत् च यत् गच्छामः इति।

बकः प्रथमं तस्मै सरोवरं दर्शयित्वा ततः वृक्षं प्रति उड्डीनवान्। कर्कटः अवदत् यत् सरोवरः अन्यत्र अस्ति। बकः उत्तरं दत्तवान् यत् सः तस्य पितृव्यः नास्ति, कर्कटः च तस्य भागिनेयः नास्ति, तथा च वृक्षमूले अस्थीनां राशिं पश्यतु इति अवदत्। कर्कटः अवदत् यत् मत्स्याः स्वमूर्खतया भक्षिताः, किन्तु सः बकाय अवसरं न दास्यति। सः बकं मारयिष्यति इति।

कर्कटः बकस्य कण्ठे नखान् अधिकं दृढीकृतवान्। बकः मुखं विवृत्य अश्रूणि क्षरन् प्राणभयेन कम्पितवान्। सः शपथं कृतवान् यत् सः तं न खादिष्यति, प्राणभिक्षां च याचितवान्।

कर्कटः अवदत् यत् सरोवरं प्रति अवतीर्य मां तत्र क्षिप। बकः तथैव कृत्वा कर्कटं जलतीरे पङ्के स्थापितवान्। जले प्रविशात् पूर्वं कर्कटः बकस्य शिरः तथा सहजतया छिन्नवान्, यथा कश्चित् कमलनालं छुरिकया छिनत्ति।

वृक्षे वसन्ती वृक्षदेवता इदं अद्भुतं दृश्यं दृष्टवती। सा सम्पूर्णं वनं जयघोषेण प्रतिध्वनितवती, गाथां च अभाषत। सा कथयति यत् छलिनः अपि छलेन न लाभं प्राप्नुवन्ति, श्रोतारं च आह यत् पश्यत, छली बकः कर्कटात् किं प्राप्तवान्।

बुद्धः भिक्षुभ्यः अवदत् यत् जेतवनस्य चीवरनिर्मात्रा ग्रामीणचीवरनिर्मात्रा वञ्चितः इति इदं प्रथमं न आसीत्। अतीते अपि सः तथैव वञ्चितः आसीत्। ततः सः जन्मनः परिचयं दत्तवान्। यः जेतवनस्य चीवरनिर्माता अस्ति, सः तदा बकः आसीत्, ग्रामीणः चीवरनिर्माता कर्कटः आसीत्, बुद्धः स्वयं च वृक्षदेवता आसीत्।

जातकं अष्टत्रिंशत्तमं सूक्ष्मव्यङ्ग्यरसेन युक्ता कथा अस्ति। यावत् सर्वे तस्मिन् विश्वसन्ति तावत् बकस्य योजना सिध्यति, यः तस्य वचनं न स्वीकरोति तस्मिन् एव क्षणे सा विफला भवति। कर्कटः न तर्कं करोति, न उपदेशं ददाति। सः केवलं व्यवस्थां करोति यत् बकः तं हानिं न कर्तुं शक्नोति, ततः बकस्य अभिप्रायं द्रष्टुं प्रतीक्षते।

बुद्धः अनेन कथया भिक्षुभ्यः अवदत् यत् वञ्चना वञ्चनां आह्वयति। यः जनः छले स्वव्यापारं स्थापयति, सः कदाचित् अधिकचतुरं वञ्चकं प्राप्नुयात्। कथा चातुर्यं स्वार्थाय न शिक्षयति। सा दर्शयति यत् छलिनः अन्ततः विफलाः भवन्ति, तथा च सावधानः विश्वासः, यः दत्तात् पूर्वं परीक्ष्यते, स प्रज्ञायाः एकः रूपः अस्ति।