बिडालजातकम्

एकदा भगवान् बुद्धः जेतवने कस्यचित् कपटिनः भिक्षोः चरितं दृष्ट्वा इदं बिडालजातकं (कथा सं. १२८) प्रोवाच। स भिक्षुः बहिः अनिन्दितः, अवनतदृष्टिः, परिमितपदन्यासः, मृदुवाक् च आसीत्; किन्तु तस्य सावधानप्रदर्शनस्य अन्तराले सः गुप्तरूपेण लोभं वञ्चनां च अन्वसरत्। भगवान् सभायै अवदत् यत् हानिं प्रच्छादयितुं साधुरूपं धृतवान् एषः भ्राता प्रथमवारं न आसीत्। ततः सः वाराणस्याः समीपस्थे वने प्राचीनां कथाम् अकथयत्, यथा तादृशः छद्मवेषः पुरा कथं प्रावर्तत, अन्ततः च कथं प्रकटीभूतः इति प्रदर्शयितुम्।

पुरा वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः मूषकरूपेण जन्म लेभे; सः तरुणवराहसदृशः महान् आसीत् स्वजातौ अपि च असाधारणबुद्धिमान्। कालेन सः शतशः मूषकाणां महत्याः वसत्याः नायकः अभवत्, यः वनस्य शान्ते भागे बिलेषु सह निवसति स्म, प्रतिदिनं च सुरक्षया सुव्यवस्थया च आहारम् अन्वेषयति स्म।

एकः परिभ्रमन् शृगालः तां समृद्धां वसतिं दृष्ट्वा तान् वञ्चयित्वा भक्षयितुं चिन्तयितुं प्रारभत। सः तत्क्षणमेव अवगतवान् यत् प्रकटप्रहारः मूषकान् स्वबिलेषु विकिरेत् स्वं च क्षुधितम् एव त्यजेत्। अतः सः सूक्ष्मतरम् उपायं निश्चितवान्: मूषकाः पलायितुं न, किन्तु स्वेच्छया तस्य समीपम् आगन्तुम् इच्छेयुः, तथा सः स्वं इतीव पवित्रं दर्शयेत्।

शृगालः समीपस्थं वल्मीकम् आरुह्य उदयमानं सूर्यम् अभिमुखः, मुखं व्यादाय, एकपादेन निश्चलः अतिष्ठत्, यथा केवलं वायुम् अपिबत्। यदा मूषकाः कौतूहलेन समीपम् आगताः, तदा सः स्वनाम धार्मिकम् इति अकथयत्, अर्थात् धर्मपरायणः इति। सः अवदत् यत् स्वसञ्चितपुण्यस्य गुरुतां पृथिवी धारयितुं न शक्नोति, अतः एकपादेन तिष्ठामि; श्रद्धया सूर्यं प्रति मुखं करोमि; वायुं विना अन्यत् किमपि न भक्षयामि; कस्यापि जीवस्य हिंसाम् इच्छामि न इति।

एतेन प्रकटेन पवित्रतादर्शनेन चकिताः मूषकाः प्रतिदिनं प्रातःसायं च स्वान्नान्वेषणमार्गे तस्य वल्मीकं पार्श्वेन गच्छन्तः तस्मै नमस्कारं कर्तुं प्रारेभिरे। बोधिसत्त्वः स्वयमपि एतस्यां भक्तौ स्पष्टं दोषं न दृष्ट्वा, तस्य अपरिचितस्य सात्त्विकाभासिनः प्रति एतं दैनिकं सम्मानं अनुमतवान् अपि च प्रोत्साहितवान्।

मूषकाः यत् न अपश्यन् तत् आसीत्: यदा यदा तेषां पङ्क्तिः वल्मीकं पुनः प्रत्यागच्छति स्म, तदा तदा शृगालः पङ्क्त्याः अन्तिमं मूषकं गृहीत्वा गोपनेन भक्षयित्वा पुनः निश्चलं साधुमुद्रं धारयति स्म, यथा किमपि न जातम्। रात्रौ रात्रौ गणः निःशब्दं, अदृश्यरूपेण च लघुतरः भवति स्म।

अन्ततः अन्ये मूषकाः स्वसंख्यायाः न्यूनतां दृष्ट्वा तेषां चिन्तां बोधिसत्त्वस्य समीपम् आनयन्। सः स्मरति स्म यत् पूर्वं तेषां पङ्क्तयः कियत् सघनाः आसन्, तस्य पवित्रस्य अपरिचितस्य आगमनात् परं च कियत् विरलाः अभवन्। शृगालस्य धार्मिकतायाः मूषकगणस्य हानेः च अन्तरं संयोगः न भवेत् इति संशयः उदभवत्।

निश्चयेन ज्ञातुं बोधिसत्त्वः सायंयात्रायां स्वयं पङ्क्तेः अन्ते गमनं व्यवस्थितवान्, यत्र प्रत्येकः लुप्तः मूषकः अन्तिमवारं दृष्टः आसीत्। शेषः पङ्क्तिः वल्मीकसमीपं निरापदं यदा अतिक्रान्तः, तदा शृगालः पूर्ववत् सुलभं भोजनं प्रत्याशमानः उत्पपात।

बोधिसत्त्वः आक्रमणम् अपेक्षमाणः पूर्वमेव चलति स्म। प्रहारात् पूर्वमेव सः उत्प्लुत्य अपसृत्य शृगालाभिमुखः परिवृत्तः अभवत्। सः सम्पूर्णस्य गणस्य समक्षम् उच्चैः अवदत् यत् एतस्य तथाकथितस्य साधोः पवित्रता केवलं अनिष्कपटान् प्राणिनः वञ्चयितुं धृतं आवरणं एव अस्ति, तस्य अधः च भक्षकस्य यथार्थस्वभावः निगूढः अस्ति। ततः एकेनैव गत्या मूषकराजः शृगालस्य कण्ठं प्रति उत्प्लुत्य तस्य श्वासनालं दन्तैः छिन्नवान्, तेन वञ्चना सदा समाप्ता।

शृगालस्य उपायं प्रकाश्य समाप्य च बोधिसत्त्वः सभासमवेताय गणाय श्लोकम् अपठत्, यः पुरातनकथायाः रूपेण यथावत् सुरक्षितः अस्ति: यत्र कुत्रापि साधुता निर्दोषान् वञ्चयितुं दुरात्मनः विश्वासघातं प्रच्छादयितुं च केवलम् आवरणरूपेण वर्तते, तत्र तस्य अधः मार्जारसदृशः स्वभावः अस्ति, यः प्रहारार्थं प्रतीक्षते। श्लोके मार्जारस्य चित्रं कथायाः शृगालस्य स्थाने यत् दृश्यते, तत् प्राचीनैः कथकैः समतलीकृतं न, प्रत्युत अवशेषितं कौतुकम् अस्ति। तेनैव अयं जातकः ‘बिडालजातकम्’ इति नाम प्राप्नोत्; किन्तु कथायाः भक्षकः सर्वदा शृगाल एव अस्ति।

कथायां समाप्तायां भगवान् बुद्धः वर्तमानं कपटिनं भिक्षुं पुरातनकथायाः शृगालेन सह अभिन्नम् अकरोत्, स्वयं च तं प्राज्ञं मूषकराजं यः गणं वञ्चनायाः मध्यात् सुरक्षितं नीत्वा तां समापयत्।

कपटसाधोः छायातः मुक्ताः मूषकाः पुनः पूर्वां सुरक्षां प्राप्य शान्त्या जीविताः; केवलं बाह्यरूपेण पुनः न वञ्चिताः। बिडालजातकं सदा चेतावनीरूपेण तिष्ठति: तपसः अतिशयितं प्रदर्शनम्—एकपादस्थितिः, वायुभक्षणम्, सूर्याभिमुखं श्रद्धया मुखनिवेशनं च—तस्य अधःस्थे चरित्रे किमपि न प्रमाणयति। जातकसंख्या १२८ प्रत्येकं पाठकं तत् कर्तुम् आह यत् मूषकराजः अन्ततः अकरोत्: कस्यापि धार्मिकतायां विश्वासात् पूर्वं, यत् वास्तविकं नश्यति तत् गणयितुम्, न केवलं यत् प्रदर्श्यते तदिति।