चतुमतजातकम्

पालिपिटकस्य चतुर्मत्तजातकम्, बुद्धस्य जन्मकथासु सप्ताशीत्यधिकशततमं (१८७), जेतवने तदा उक्तम् यदा सारिपुत्त-मौद्गल्यायनौ एकं वृद्धं भिक्षुं दूरीकृतवन्तौ। स वृद्धः भिक्षुः द्वयोः प्रमुखशिष्ययोः परस्परं चलन्त्याः चर्चायां सम्मिलितुं प्रयतितवान् आसीत्। बुद्धः तत्र समागतान् भिक्षून् अवदत् यत् एषः एव प्रतिरूपः पूर्वमपि एकदा अभिनीतः आसीत्, इति सः पुरातनीं कथाम् अकथयत्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां शासति सति, बोधिसत्त्वः एकस्मिन् विशाले वनवृक्षे निवसन् वृक्षदेवतारूपेण जातः। चित्रकूटपर्वतात् द्वौ तरुणौ हंसौ तस्मिन् एव वृक्षे नियमितम् आगन्तुं प्रारब्धौ। कालेन तयोः हंसयोः देवतायाश्च मध्ये धर्मविषयकैः दीर्घसंवादैः निर्मिता सत्या मैत्री विकसिता, या न पक्षिभ्यां न देवतायाश्च अन्यत्र कस्मात् अपि सुलभतया प्राप्येत। एकस्यां उच्चायां शाखायां, यत्र वृक्षदेवता सामान्यरूपेण दृश्यमानोऽपि न, अपि तु सुलभतया अनुभूयते स्म, एकत्रोपविश्य हंसौ दिवसस्य दीर्घकालं तिष्ठतः स्म। ते पुनः पुनः आगच्छन्ति स्म, यतः त्रयाणां मध्ये अवगमः वने अन्यत्र यत् किमपि प्राप्यते तस्मात् गभीरतरः आसीत्।

एकस्मिन् दिने, यदा हंसाः वृक्षदेवतया सह स्वसंवादे तल्लीनाः आसन्, तदा एकः शृगालः वृक्षमूलम् आगत्य स्वयं सम्मिलितुं आग्रहं कृतवान्। सः हंसान् ऊर्ध्वं आह्वयत्, वदन् यत् यदि ते निजरूपेण वदितुम् इच्छन्ति तर्हि ते वृक्षे परस्परं गानं कुर्वन्तु उपविशन्तु च यथा रोचते। तस्मिन् एव उच्छ्वासे सः सुझावं दत्तवान् यत् ते तस्मै एव सम्भाषेरन्, यतः सः पशूनां राजा स्वयम् एव अस्ति, अतः तेषां उच्चतमसंगत्यां भागं प्राप्तुं योग्यः। तत् स्वरूपेण लघु दावा आसीत्, यत् वनजन्तूनां साधारणसभायां अविरोधेन गच्छेत्, परं तत् तस्मिन् संवादे प्रविष्टुं प्रयतते स्म, यः तं धारयितुं कदापि न निर्मितः आसीत्।

हंसाः शृगालस्य दावे विवादं कर्तुं वा, स कथं न टिकति इति व्याख्यातुं वा न अतिष्ठन्। इदं अनधिकारप्रवेशम् अवलोक्य क्षुब्धाः ते शाखायाः उत्थिताः उड्डीय गतवन्तः, संवादं शृगालस्य उपस्थितौ अग्रे न नीत्वा अपूर्णं त्यक्त्वा।

हंसयोः गमनानन्तरं बोधिसत्त्वः स्वोत्तरं प्रत्यक्षं शृगालं प्रति परिवर्तितवान्। सः एकां गाथाम् अभाषत यत् सुन्दरपक्षः पक्षी स्वजातीयाय अन्याय गायति, यथा श्रेष्ठः प्राणी केवलं अन्येन श्रेष्ठेन प्राणिना सह सत्यं संवादं प्राप्नोति। शृगालः, वृक्षदेवता स्पष्टीकृतवान्, न एकस्य समूहस्य सदस्यः न च अपरस्य, पशुषु राजोपाधेः दावेन अपि तस्य वास्तवे कस्मिन् प्रकारस्य संवादे योग्यता अस्ति इति परिवर्तितुं न शक्यते स्म।

एतावत् उक्त्वा, बोधिसत्त्वः शृगालं स यत् बिलात् आगतः तत्रैव प्रत्यावर्तयति स्म। विषयः तत्र एव समाप्तः, अग्रे विवादं विना, वृक्षदेवतायाः उक्तस्य मृदुकरणस्य किमपि प्रयासं विना।

कथायाः समापनानन्तरं बुद्धः प्रकटितवान् यत् तस्याः पात्राणि के आसन्। संवादे सम्मिलितुं प्रयतमानः वृद्धः भिक्षुः तस्य पूर्वजन्मनः शृगालः आसीत्, सारिपुत्त-मौद्गल्यायनौ तौ द्वौ हंसौ आस्ताम्, बुद्धः स्वयं च स वृक्षदेवता आसीत् यः घुसपैठियम् दूरं प्रेषितवान्।

अयं कथा जेतवनस्य भिक्षुभ्यः यत् दत्तवती तत् वृद्धभिक्षुः सामान्यतया शिष्टतायाः योग्यः अस्ति वा इति निर्णयः नासीत्, अपि तु केचन संवादाः वस्तुतः किं अपेक्षन्ते इति विषये सरलतरं अवलोकनम्। केचन विनिमयाः दीर्घपरिचयेन निर्मितस्य अवगमस्य गभीरतायां निर्भरन्ति, तस्मात् अवगमात् बहिः तेषु बलात् प्रविश्य, यद्यपि अत्यन्तं निष्कपटतया, तत्र भागग्रहणस्य अधिकारं न सृजति। हंसयोः मौनं वृक्षदेवतायाः श्लोकश्च द्वयोः भिन्नरूपयोः एकमेव तथ्यम् उक्तवन्तौ। एकः विना विवादं गतः, अन्यः पश्चात् शान्तिपूर्वकं, द्वेषं विना, स्पष्टीकृतवान् यत् सः संवादः आरम्भत एव शृगालाय कदापि किमर्थं न सुलभः आसीत्। कस्यापि प्रतिक्रियायै क्रोधस्य आवश्यकता नासीत्, न च कोऽपि अङ्गीकृतवान् यत् पशुषु राजत्वस्य शृगालस्य दावः स्वयं असत्यः आसीत्; सः केवलं तादृशः दावः नासीत् यः सर्वथा भिन्नस्य सङ्गस्य कृते निर्मितं द्वारम् उद्घाटयेत्।