चुल्लपदुमजातकम्

पालिपिटकस्य चुल्लपद्मजातकम्, बुद्धस्य जन्मकथासु त्रिनवत्युत्तरशततमं (१९३), जेतवने तस्मै भिक्षवे उक्तम्, यस्य सङ्कल्पः नगरे गच्छन्त्याः सुसज्जितायाः स्त्रियाः दर्शनेन दुर्बलः अभवत्। सा स्त्री बुद्धस्य समापनकालीने अभिज्ञापने गृहस्थोपासिका चिञ्चा इति नाम्ना अभिहिता अभवत्। चञ्चलं हृदयं सम्पूर्णतया विश्वसितवतः कियत् दूरं नेतुं शक्नोति इति दर्शयितुं बुद्धः इमां पूर्वकथाम् अकथयत्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां शासति सति, बोधिसत्त्वः तस्य ज्येष्ठपुत्रः राजकुमारः पद्मः इति जातः। स्वपुत्राः कदाचित् स्वविरुद्धं प्रवर्तेरन् इति भीत्या राजा पद्मं तस्य षड् कनीयांसः भ्रातरश्च स्वपत्नीभिः सह अमार्गे अरण्ये निष्कासितवान्, यात्रायै किमपि साधनं विना प्रेषयन्।

यथा यथा भोजनं समाप्तं, तथा तथा प्रतिदिनं क्षुधा भ्रातॄन् अधिकं पीडयति स्म, षट्सु भीषणेषु दिनेषु, एकैकशः ते स्वजीवनरक्षणार्थं स्वपत्नीनां प्राणान् अहरन्। प्रतिदिनं, स्वपत्नीं समानं अन्तं प्रापयितुं स्थाने, पद्मः यत् दिने प्राप्यते तस्य भागम् एकं मौनं पृथक् स्थापयति स्म। यदा सप्तमः दिवसः आगतः, भ्रातरः तस्यां स्वक्षुधां प्रति प्रवृत्ताः, तदा सः तेभ्यः स्वसंचितं भागं दातुं शक्तवान्, तां रक्षितुं च।

तस्यां रात्रौ, यदा अन्ये सुप्ताः, पद्मः स्वपत्नीं नीत्वा एकाकी अरण्यं प्रति अपसृतवान्, तस्य भाग्यस्य दर्शनं विना पलायनं चितवान्, यत् भाग्यं षट् अन्यान् पूर्वमेव अपहृतवत् आसीत्।

शिबिरस्य परे शुष्के प्रदेशे गभीरं गत्वा, तस्य पत्नी तृषया श्रमेण च पतिता। तस्यै अन्यत् किमपि दातुं अभावात्, पद्मः स्वासिना स्वजानौ प्रहृत्य तस्याः क्षते पातुं अदात्, यावत् तस्याः शक्तिः पुनः प्राप्ता यत् सा अग्रे गन्तुं शक्नोति। शेषमार्गे तां समर्थयन्, सः गङ्गासमीपे उर्वरायाः भूमेः एकं खण्डं प्राप्तवान्, तत्र पर्णैः एकां कुटीरं निर्मितवान्, तथा स्वास्थ्यलाभाय तस्याः परिचर्यायै च तत्र स्थितवान्।

एकस्मिन् दिने पद्मः नदी प्रति प्लवमानं एकं पुरुषं टोकर्यां प्राप्तवान्, यस्य हस्तौ, पादौ, नासिका, कर्णौ च पूर्वस्य अपराधस्य दण्डरूपेण छिन्नानि आसन्। करुणया प्रेरितः पद्मः तं पुरुषं कुटीरं नीतवान्, तस्य व्रणानि प्रक्षाल्य, तस्य स्वास्थ्यलाभपर्यन्तं प्रतिदिनं तं भोजनम् अदात्। तस्य स्वपत्नी यस्मै अजनबिने प्रति अनुभवं अनुभविष्यति इति सः कदापि न शङ्कितवान्, यं सः रक्षितवान् आसीत्।

कालेन, पद्मस्य पत्नी तस्मिन् असहाये पुरुषे अनुरक्ता अभवत्, यं सा पत्युः परिचर्यया स्वस्थं भवन्तं दृष्टवती। सा तं पतिं परित्यक्तुं मार्गम् अन्वेष्टुं प्रवृत्ता, यः तयोः मध्ये स्थितः आसीत्। सा पद्मं अवदत् यत् तस्य स्वास्थ्यलाभाय तया समीपस्थस्य पर्वतस्य देवतायाः सत्कारस्य प्रतिज्ञा कृता आसीत्, तथा च एतेन व्याजेन सा तं तस्य शिखरं प्रति तीक्ष्णं मार्गम् अनयत्।

शिखरे, सा तं पृष्ठतः प्रहृत्य प्रपातात् अधः प्रक्षिप्तवती, घोषयन्ती यत् सा अन्ततः स्वशत्रोः पृष्ठं दृष्टवती। किन्तु पद्मः पतने न मृतः। सः प्रपातात् उद्गतस्य अञ्जीरवृक्षस्य पत्रयुक्तासु शाखासु सुरक्षितं पतितः, तत्समीपस्था गोधा च तं पर्वतस्य गुप्तैः मार्गैः समतलभूमिं प्रति नीतवती।

शीघ्रम् अरण्ये वार्ता प्राप्ता यत् बनारसस्य वृद्धः राजा परलोकं गतः, तथा उत्तराधिकारिणः अन्वेषणार्थम् आगताः अमात्याः पद्मं प्राप्य तं मुकुटार्थं गृहं आनीतवन्तः। पद्मराजरूपेण सः नगरे षट् दानशालाः स्थापितवान्, याः प्रतिदिनं आवश्यकतायुक्तेभ्यः कस्मैचित् षट्शतसहस्रं मुद्राः वितरन्ति स्म।

वर्षाणाम् अनन्तरं, सा पत्नी या पद्मं मृतम् इति त्यक्तवती आसीत्, बनारसं प्राप्ता, क्षतविक्षतं पुरुषं शिरसि टोकर्यां वहन्ती, द्वारे द्वारे भिक्षां याचमाना। नगरजनाः तां अपङ्गसम्बन्धिनं प्रति भक्तिरूपेण प्रतीयमानस्य कर्मणः कृते प्रशंसन्ति स्म। तेषां प्रशंसया प्रोत्साहिता सा स्वटोकरीं प्रसिद्धतया उदारस्य राज्ञः पद्मस्य समक्षम् अपि आनयत्, यं पतिं सा कदा पर्वतात् अधः प्रक्षिप्तवती आसीत्, तं न अभिजानती।

समस्तसभायाः समक्षं राजा पद्मः प्रकटितवान् यत् सः कः आसीत् सा च का आसीत्। सः स्पष्टतया घोषितवान् यत् इयं सा स्त्री आसीत् या एकदा तं स्वरक्तं पायितवती, केवलं तस्मै विकलाङ्गाय पुरुषाय यं सा अधुना वहति स्म, तं पर्वतात् प्रक्षेप्तुम्। स्वस्य अभिज्ञानेन स्तब्धा सा स्वरक्षायै किमपि वक्तुं न शक्नोति स्म।

यद्यपि दरबारः कठोरदण्डं याचितवान्, राजा पद्मः न्यायं करुणया मृदुकृतवान्। तेन टोकरी तस्याः शिरसि तथा दृढं बद्धा यत् सा तां स्वयं कदापि अवतारयितुं न शक्नुयात्। ततः सः तां राज्यात् निष्कासितवान्, तस्मिन् एव भारेण सह यं सा स्वपतेः जीवनस्य स्थाने वृतवती आसीत्।

कथायां समाप्तायां बुद्धः प्रकटितवान् यत् तस्याः पात्राणि के आसन्। षड् भ्रातरः भिक्षुषु केचन वरिष्ठाः आसन्, कपटिनी पत्नी गृहस्थोपासिका चिञ्चा आसीत्, विकलाङ्गः पुरुषः देवदत्तः आसीत्, गोधा आनन्दः आसीत्, तथा बुद्धः स्वयं स राजकुमारः पद्मः आसीत्, यः पश्चात् राजा पद्मः अभवत्।

अयं कथा डगमगायमानाय भिक्षवे यत् अददत्, तत् कस्याश्चित् अपि स्त्रियः विषये निर्णयः नासीत् यां सः कदापि मिलेत। अपि तु तत् केवलं रूपाधारितायाः भक्तेः माननं आसीत्, यत् कठिनतया प्रमाणितायाः भक्तेः विरुद्धं कियत् दूरं विश्वसितुं शक्यते। पद्मः स्वपत्न्यै स्वशरीरात् रक्तं दत्तवान् आसीत्, पूर्वं यत् सा तस्य विरुद्धा अभवत् यस्य पुरुषस्य कृते सः नद्याः रक्षितवान् आसीत्। अन्ते तस्याः प्रति राज्ञः करुणा दर्शितवती यत् गभीरतमोऽपि विश्वासघातः तुल्यां क्रूरतां न अपेक्षते, केवलं यत् वस्तुतः अभवत् तस्य स्पष्टं नामकरणं तस्य अनुरूपः दण्डश्च अपेक्षते।