चुल्लकसिट्ठिजातकम्

भगवान् बुद्धः राजगृहसमीपे जीवकस्य आम्रवने विहरन् खुद्दकनिकायस्य एकनिपातस्य चतुर्थीं कथाम् इमां कथितवान्। सा कथा चूळपन्थक (लघुपन्थक) इति प्रसिद्धस्य स्थविरस्य विषये अस्ति। तस्य भ्राता महापन्थकः चतुर्षु मासेषु एकमपि श्लोकं स्मर्तुम् असमर्थं तं विहारात् निरसारयत्। किन्तु भगवान् स्वयं तं निराशं भिक्षुं स्वीकृत्य सरलां ध्यानपद्धतिम् अशिक्षयत्, चूळपन्थकश्च शीघ्रं परिपूर्णां बोधिं प्राप्तवान्। यदा अन्ये भिक्षवः तं परित्यक्तं शिष्यम् उन्नीतवन्तं बुद्धं प्रशशंसुः, तदा बुद्धः अवदत् यत् सः पूर्वजन्मनि अपि समानम् एव कृतवान्।

पुरा वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः समृद्धे कुले जातः राजकोषाध्यक्षः अभवत्। सः 'चुल्लकसिट्ठिः' इति, प्रज्ञावान् कोषाध्यक्षः इति, सर्वत्र ख्यातः आसीत्। शकुनविद्यायां नक्षत्रगतौ च सः एतावत् निपुणः आसीत् यत् स्वल्पेनापि लक्षणेन भाग्यस्य दिशं जानाति स्म।

एकदा प्रातः राजप्रासादं गच्छन् चुल्लकसिट्ठिः मार्गे मृतं मूषिकं दृष्टवान्। शकुनं विचार्य समीपस्थान् जनान् सः अवदत्—'यदि कश्चित् बुद्धिमान् उद्यमशीलः युवकः भवेत्, सः इमं मृतं मूषिकं गृहीत्वा व्यापारम् आरभ्य स्वयं धनम् अर्जयितुं शक्नुयात्।'

पितुः मरणानन्तरं निर्धनः सत्कुलीनः कश्चिद् युवकः कोषाध्यक्षस्य तद्वचनं श्रुत्वा पूर्णतया तस्मिन् विश्वसितवान्। सः मूषिकं पुच्छेन गृहीत्वा, क्षुधितस्य मार्जारस्य आहाराय एकेन लघुमुद्रया मद्यशालाध्यक्षाय विक्रीतवान्।

तया एकया काकण्या सः किञ्चित् गुडं क्रीतवान्, नद्याः शीतलं जलम् आनीय नगरद्वारे उपविश्य वनात् श्रान्तान् पुष्पसञ्चयिनः जलेन सत्कृतवान्। कृतज्ञाः ते प्रत्येकं पुष्पमुष्टिम् अददन्। सायं विपणौ तानि पुष्पाणि विक्रीय सः सुलभं लाभम् अलभत। एवं प्रतिदिनं सरलं व्यापारं कुर्वन् सः अष्ट रजतमुद्राः सञ्चितवान्।

प्रचण्डे झञ्झावाते राजोद्यानस्य शाखाः शुष्कदारूणि च पतिताः। उद्यानपालः तानि अपसारयितुम् असमर्थः आसीत्। युवकः पतितानां काष्ठानां विनिमयेन सम्पूर्णम् उद्यानं शोधयितुं प्रस्तावम् अकरोत्। ततः स्थानिकान् बालकान् मिष्टान्नैः सत्कृत्य नगरद्वारे एकां राशिं कारितवान्। राजकीयः कुम्भकारः स्वकीयाय भट्ट्यै इन्धनम् आवश्यकं मत्वा सम्पूर्णं राशिं कृतज्ञतया सह अक्रीणात्।

वर्धमानधनः सः नगरं प्रविशतां पञ्चशततृणच्छेदकानां कृते जलदानाय विश्रामस्थानम् अस्थापयत्, प्रीतिम् एव प्रतिफलं याचमानः। ततः यदा ज्ञातं यत् कश्चन अश्ववणिक् पञ्चशताश्वैः सह आगच्छति, तस्य समुचितं तृणप्रबन्धः च नास्ति, तदा सः प्रत्येकं तृणच्छेदकात् एकम् एव पूलकं याचितवान्, समस्तं तृणं च अश्ववणिजे उच्चमूल्येन विक्रीतवान्। एकेनैव विनिमयेन सहस्रं मुद्राः अर्जितवान्।

बन्दरे विदेशीयायाः पण्यनौकायाः आगमनं श्रुत्वा युवकः सम्मानितपुरुषवत् वेषं धृत्वा, वेतनभृतैः परिजनैः सह तत्र गत्वा, अन्यक्रेतृभ्यः पूर्वम् एव स्वमुद्रिकया प्रतिभूतिं दत्त्वा सर्वं पण्यं सुरक्षितवान्। यदा वाराणस्याः शतं वणिजः नौकायाः पण्यं क्रेतुम् आगतवन्तः, तदा तत् पूर्वम् एव गृहीतम् इति ज्ञात्वा, प्रत्येकं भागलाभाय तस्मै प्रभूतं मूल्यं दत्तवन्तः। तस्मिन्नेव दिने सः द्वे लक्षे सुवर्णमुद्राः सञ्चितवान्।

स्वसम्पत्तेः सर्वस्य मूलं राजकोषाध्यक्षस्य एकवचनमात्रात् उत्पन्नम् इति स्मृत्वा युवकः लक्षं सुवर्णमुद्राः स्वर्णपात्रे स्थापयित्वा कृतज्ञतायाः अर्घ्यरूपेण चुल्लकसिट्ठेः गृहं नीतवान्। विस्मितः कोषाध्यक्षः तेन एतावत् धनं कथं लब्धम् इति पृष्टवान्, तदा युवकः मृतमूषिकात् आरभ्य नौकापण्यपर्यन्तं सर्वां कथां न्यवेदयत्। तस्य प्रज्ञया विश्वासेन च प्रीतः चुल्लकसिट्ठिः स्वकन्यां तस्मै प्रदाय समस्तसम्पदः दायादं चकार। कोषाध्यक्षस्य मरणानन्तरं युवकः वाराणस्याः राजकोषाध्यक्षः अभवत्।

कथासमाप्तौ भगवान् बुद्धः समवेतेभ्यः भिक्षुभ्यः पात्राणां परिचयं दत्तवान्: तस्मिन् जन्मनि उद्यमशीलः युवकः स्वयं चूळपन्थकः आसीत्, यः तदैव समुचिते आरम्भे प्राप्ते असाधारणं विकासं कर्तुं समर्थः शिष्यः आसीत्; प्रज्ञावान् कोषाध्यक्षः चुल्लकसिट्ठिः तु यः एकवचनेन युवकस्य सामर्थ्यं दृष्टवान्, पश्चात् तस्य कृतज्ञतायाः प्रतिफलं ददौ, सः बोधिसत्त्वः आसीत्।

चुल्लकसिट्ठिजातकं धैर्येण सत्येन अवसरस्य सावधानेन निरीक्षणेन च समुपेतः लघुप्रारम्भः कस्यापि कपटकर्मणः विना महतीं सम्पदं वर्धयितुं शक्नोति इति प्रदर्शयति—इति बौद्धग्रन्थेषु प्रसिद्धतमेषु उपदेशेषु अन्यतमम् इति स्मर्यते। आध्यात्मिकविकासेऽपि समानः परिवर्तनक्रमः प्रवर्तते इति दर्शयितुं सा कथा विशेषतः पुनरुच्यते: यथा निर्धनः युवकः सम्पदम् आरब्धुं केवलम् एकं मार्गदर्शकं वचनम् अपेक्षितवान्, तथा निराशः चूळपन्थकः भगवतः धैर्यपूर्णं निर्देशमात्रं प्राप्य अक्षमतायाः मूल्याङ्कनात् तस्मिन्नेव जन्मनि परिपूर्णं मोक्षं प्राप्तवान्।