दधिवाहनजातकम्

पालित्रिपिटकस्य १८६-संख्यकं जातकं दधिवाहनराजं साक्षात् न आरभते, अपितु वाराणसीराजधानीकस्य काशिराष्ट्रस्य चत्वारः भ्रातरः प्रस्तूयन्ते, ये सहैव संसारं त्यक्त्वा हिमालये तापसजीवनम् अङ्गीकृतवन्तः। यदा तेषां ज्येष्ठः भ्राता मृतः, सः शक्रः देवाधिपतिः अभवत्, कालान्तरे च शेषान् त्रीन् तापसान् दर्शनाय आगतवान्। प्रत्येकस्मै सः रत्नं प्रादात्: एकः क्षुरं प्राप्नोत्, यत् कुठारवत् अपि उपयुज्यते; अपरः दुन्दुभिं, यस्य द्वे मुखे हस्तिनः अपसारयितुं वा तान् सख्यं कर्तुं वा शक्नुतः; तृतीयः दधिप्रवाहिणं पात्रं प्राप, यस्मात् स्वामिनः इच्छया दधिधारा प्रवहति।

काशिदेशीयः कश्चन जनः जलयानभङ्गेन निराशः सन् एकं द्वीपं प्राप्तः, यत्र वराहः मणिं रक्षति स्म, यः धारकं वायौ वोढुं समर्थः आसीत्। वराहः सुप्तः सति सः मणिं गृहीत्वा आकाशं प्रति उदपतत्; वराहः मणिविहीनः सन् मृत्युमुखं प्राप्नोत्। मणिं वहन् हिमालयं गत्वा त्रीन् तापसान् प्राप्य तेषां निधीनां मूल्यं सः तत्क्षणम् अवलोकितवान्। सः मणिं क्षुरकुठारेण विनिमयितुं प्रस्तावितवान्, प्रथमः तापसः तं विश्वसन् विनिमयम् अङ्गीकृतवान्। सः द्वितीयेन दुन्दुभ्या, तृतीयेन दधिपात्रेण च तथैव अकरोत्।

प्रत्येकविनिमयानन्तरं सुरक्षितं दूरं गत्वा सः नवलब्धं क्षुरकुठारम् आज्ञापयति स्म यत् विश्वासिनं तापसं प्रहरेत्, मणिं च स्वहस्तं प्रति आनयेत्। तत् त्रिवारं तथैव अकरोत्, ततः सः हिमालयात् निर्गच्छन् काले तापसत्रयम् अपि जीवितं न आसीत्, यः विनिमयं कथयेत्। अधुना सः मणिं तथा त्रीणि अद्भुतानि निधीनि धृतवान्, यानि एकस्य जनस्य कदापि न भवेयुः।

स्वनिधीन् वाराणसीं प्रति वहन् सः नगरबहिः स्थित्वा राजानं प्रति सन्देशं प्रेषितवान्: राज्यं समर्पय अथवा युद्धं कुरु। यदा राजा निर्गतः, सः दुन्दुभिं वादितवान्, तस्य परितः चतुरङ्गिणी सेना स्थिता; ततः सः दधिपात्रं प्रवर्त्य, दधिनां महती नदी राज्ञः सेनां प्लावितवती। तस्य आज्ञया क्षुरकुठारः राज्ञः शिरः तस्य समीपम् आनयत्, कोऽपि तस्य पुरतः स्थातुं न समर्थः आसीत्। नगरं प्रविश्य सः अभिषिक्तः राजा अभवत् तथा च 'दधिवाहनः' इति नाम स्वीकृतवान्, यत् तस्य पात्रस्य सम्मानार्थम् आसीत्, येन सः जलमग्नतः सिंहासनं प्रापितः। सः वाराणस्यां तेषां निधीनां बलेन ऐश्वर्येण अशासत्, ये त्रीन् विश्वासिनः तापसान् प्राणैः वियोजितवन्तः।

एकस्मिन् दिने दूरस्थात् कन्नमुण्डसरसः आम्रबीजं नद्या प्रवहत् आगत्य राजकीय-स्नानघट्टस्य समीपे तीरं प्राप्नोत्। दधिवाहनराजः उद्यानपालान् आज्ञापयत् यत् तत् राजोद्याने रोपयन्तु; तस्मात् जातः वृक्षः पूर्ववर्तिनः सर्वान् आम्रवृक्षान् अतिशेते स्म, तस्य फलानि एतावत् सुगन्धीनि मधुराणि च आसन् यत् राजा तानि स्वसर्वसम्पत्सु उत्कृष्टतमानि मन्यते स्म।

स्वस्य वृक्षेण गर्वितः दधिवाहनः प्रतिवेशिनां राज्ञां कृते कूटनैतिकोपहाररूपेण फलपेटिकाः प्रेषितवान्। किन्तु प्रथमं प्रत्येकं बीजं सूच्या विद्धवान्, येन अन्यः कोऽपि राजा तस्य वृक्षस्य तुल्यं वृक्षं वर्धयितुं न शक्नुयात्। एकः प्रतिवेशी राजा, उपहारं तत् दूषितं प्राप्य अतीव अपमानितः, तम् अपमानं तस्य वृक्षस्य नाशेन प्रतिशोधयितुं सङ्कल्पितवान्।

अपमानितः राजा कुशलं उद्यानपालं गुप्तनिर्देशेन वाराणसीं प्रेषितवान्: राजकीयवृक्षस्य पालनस्य पदं प्राप्य अन्तः तस्य माधुर्यं नाशयितव्यम्। उद्यानपालः स्वकौशलं प्रदर्श्य वृक्षस्य रक्षकरूपेण स्वीकृतः, तत्क्षणम् एव तस्य काण्डपार्श्वस्थानि सुस्थानि गुल्मानि अपसारितवान्। तेषां स्थाने सः तिक्तान् निम्बवृक्षान् (निम्बः, औषधिरूपेण मूल्यवान्, किन्तु अतितीक्ष्णरसस्य कृते प्रसिद्धः) विषैलाः लताः च रोपितवान्, तेषां मूलानि भूमिगतैः आम्रमूलैः सह परस्परं सम्पृक्तानि कृतवान्।

द्वयोः ऋत्वोः अन्तः निम्बस्य तिक्तता लतानां विषं च आम्रमूलेषु प्रविश्य तस्य काण्डेन उत्थितम्। यदा अग्रिमा फलसम्पत्तिः पक्वा, फलानि पूर्ववत् सुवर्णवर्णानि परिपूर्णानि इव दृश्यन्ते स्म। किन्तु यदा दधिवाहनराजः तत् अभक्षयत्, तस्मिन् माधुर्यस्थाने पित्तं विषं च अपश्यत्; कोऽपि राजसभ्यः व्याख्यातुं न शक्नोति स्म यत् कथं शस्त्रस्य परशोः वा स्पर्शम् अप्राप्तः वृक्षः स्वेन एव विरुद्धाचरणं कृतवान्।

बोधिसत्त्वः तदा तस्मिन् जन्मनि दधिवाहनराजस्य स्वयम् अमात्यरूपेण कार्यरतः आसीत्, यः राजसभायाः उद्यानपालैः पूर्णतया अवगतं तत् उद्घाटितवान्। आम्रस्य क्षीयमाणं माधुर्यं भूमिगतैः जटिलैः मूलैः सम्बन्धयित्वा, सः राज्ञे व्याख्यातवान् यत् वृक्षस्य स्वभावः किमपि न परिवर्तितः। मूलं मूलेन बद्धं, शाखा च शाखया मिश्रिता; तस्य विषैलानां प्रतिवेशिनां तिक्तता केवलं तस्मिन् एकस्मिन् वृक्षे प्रविष्टा यः पूर्वं तेभ्यः पृथक् तिष्ठति स्म। यथा मनुष्यस्य स्वभावः दिने दिने यस्यां सङ्गत्यां वसति तया एव धीरे धीरे प्रवाह्यते, तथैव इदम् अभवत्।

बोधिसत्त्वस्य परामर्शेन राजा निम्बवृक्षान् समूलम् उत्पाटयितुं विषैलाः लताश्च छेत्तुम् आज्ञापितवान्। दूषितः मृत्तिकः खनित्वा परिवर्तितः, आम्रमूलानि च क्षीरेन मधुरजलेन च पोषितानि यावत् दूषणं ततः बहिः न निष्कृष्यते। एकवर्षान्ते वृक्षस्य फलानि स्वं प्राचीनं दैविकं माधुर्यं पुनः प्राप्नुवन्। बोधिसत्त्वः पुनःस्थापितेन वृक्षेण सभायाः कृते एकं पाठं दत्तवान्, यः आम्रफलेभ्योऽपि चिरं स्थितः: अत्युत्कृष्टः स्वभावः अपि, यदि दुष्टैः तिक्तैः च अतिचिरं सम्पृक्तः तिष्ठति, अन्ततः स्वफलस्थाने तेषां फलान्येव फलति।