दुब्बचजातकम्

श्रावस्त्याः समीपे जेतवनविहारे, यत्र भगवान् बुद्धः स्वशिक्षणजीवनस्य बहुकालं यापितवान्, तत्र भगवान् एकं भिक्षुं तिरस्कृतवान्, यः सङ्घे वृद्धानां प्रज्ञापूर्णम् उपदेशं निरस्य सर्वदा स्वमार्गम् अनुसरति स्म। कस्यापि वचनेन सः न विचलति स्म। तस्य एषः दोषः नूतनः नास्ति, अपि तु पुरातनः, दूरजन्मतः आनीतः इति दर्शयितुं भगवान् स्वपूर्वजन्मनः कथां कथितवान्, यत्र एतादृशेन हठेन एकस्य प्राणिनः जीवनं व्ययितम् आसीत्।

वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्ये बोधिसत्त्वः परिभ्रमणशीलानां नटानां कुले जन्म प्राप्तवान्, सः कुशलः सावधानः च वर्धते स्म, यादृशः शिष्यः सूक्ष्मतया निरीक्षते गभीरतया च शिक्षते। तस्य गुरुः तं विशेषतः भल्लनृत्यस्य खतरनाककलायां शिक्षितवान्। अस्मिन् नृत्ये नटः भूमौ ऊर्ध्वाधरं स्थापितानां तीक्ष्णानां शूलानां पङ्क्तेः मध्ये कूर्दति परिभ्रमति च, प्रत्येकं गतिं तथा समयनियोजनं करोति यत् कदापि फलकं न स्पृशेत्। गुरुशिष्यौ मिलित्वा चतुर्भिः भल्लैः नृत्यं पूर्णतां नीतवन्तौ। एतत् एव कौशलं सामान्यजनानां समूहे विस्मयं जनयति स्म। तयोः कदापि पञ्चमं भल्लं शिक्षितुं वा आवश्यकं मन्यते स्म।

एकस्मिन् दिने कस्मिंश्चित् उत्सवसभायां गुरुः प्रज्ञायाः अपेक्षया अधिकं मद्यं पीत्वा, नवीनकौशलस्य अपि अधिकतरं मद्यजनितम् आत्मविश्वासं प्राप्तवान्। भल्लानां स्थापनं दृष्ट्वा सः घोषितवान् यत् अद्य सः पञ्चमं भल्लं पङ्क्तौ योजयिष्यति, सर्वान् पञ्च एकदा उल्लङ्घ्य नृत्यिष्यति। एतत् सः जीवने कदापि अभ्यस्तवान् न, प्रदर्शितवान् च न आसीत्।

बोधिसत्त्वः, यद्यपि गुरुः न पश्यति, खतरां स्पष्टं दृष्टवान्। सः तत्क्षणमेव अवदत्: "आचार्य, भवान् पञ्च भल्लान् निर्वाहयितुं न शक्नोति; आरम्भात् पूर्वम् एकं भल्लम् अपनीयताम्।" एषा अनादरः न आसीत्, अपि तु शुद्धा चिन्ता आसीत्। यः शिष्यः चतुर्भिः भल्लैः संघर्षं कुर्वन्तं गुरुं दृष्टवान्, तस्य एषः कर्तव्यः आसीत्।

मद्यमत्तः, स्वशिष्येण स्वसीमानं ज्ञापयितुम् अनिच्छुकः गुरुः तां सावधानतां प्रत्याख्यातवान्। सः दावी कृतवान् यत् सः पञ्च भल्लानि, तेभ्यः अधिकानि च, निर्वाहयितुं समर्थः। शिष्यः स्वगुरोः नृत्यविषये संशयं न करोतु, यत् शिष्यस्य जन्मात् पूर्वमेव गुरुः तद् अभ्यस्तवान्। तेन सह तर्कः न सम्भवति स्म; सः पूर्वमेव निश्चितवान्, भल्लानि च पङ्क्तौ स्थाप्यमानानि आसन्।

नृत्यम् आरब्धम्, क्षणं यावत् गुरोः आत्मविश्वासः फलदायी भवेत् इति प्रतीयते स्म। सः प्रथमं भल्लम्, ततः द्वितीयं, ततः तृतीयं, ततः चतुर्थं च परिवर्त्य उल्लङ्घितवान्। स्वप्रदर्शनेषु राज्ये सहस्रवारं यथा अकरोत्, तथैव सः प्रत्येकं भल्लं सम्यक् अतिक्रान्तवान्। किन्तु पञ्चमं भल्लं तत्र स्थितम् आसीत्, यत्र तस्य स्वानुभवे कदापि भल्लं न स्थितम्। चतुर्वारं परिवर्तनाय अभ्यस्तः तस्य शरीरः, परं न, तं पञ्चमं भल्लं सुरक्षितं अतिक्रमयितुं किमपि न धारयति।

सः पञ्चमे भल्ले पतितः, तेन विद्धः अभवत्। तस्य शरीरः ऊर्ध्वस्थिते भल्ले लम्बितः आसीत्, यथा बस्सिया पुष्पं यत् पत्रे पत्रे न म्लायति, अपि तु समग्रं पुष्पं नालात् पतति, तत् नालात् छिन्नं लम्बते, ऊर्ध्वं धृतं तेनैव वस्तुना यत् तस्य अन्तं कृतवत्। सः तत्क्षणमेव न मृतः, अपि तु क्लेशेन स्तोनितवान्। शिष्यः समीपं प्राप्य अवगतवान् यत् कलाकौशलं न तत् कर्तुं शक्नोति, यत् कतिपयैः मद्यचषकैः तथा एकेन अवहेलितेन चेतावन्या कृतम्।

बोधिसत्त्वः मरणासन्नगुरोः समीपे नतजानुः विलपन् एकं श्लोकम् उक्तवान्, यं परम्परा अद्यापि स्मरति: गुरुः शिष्यस्य आग्रहात् विरुद्धं अत्यधिकं प्रयत्नं कृतवान्, चतुर्णां भल्लानां सुरक्षितम् अतिक्रमणानन्तरं सः पञ्चमे मृतः। सः यः गुरुः तं सर्वं शिक्षितवान्, तस्य अन्त्येष्टिं कृतवान्। सः शत्रुणा न, अपि तु स्वस्य तस्मिन् एव निर्णायके क्षणे उपदेशस्य अवहेलनया नाशं प्राप्तस्य गुरोः कृते शोकं कृतवान्।

जेतवने कथां समाप्य भगवान् प्रकटितवान् यत् सः स्वयं तस्मिन् दूरजन्मनि तत्परः शिष्यः आसीत्, यः सुपरामर्शं दातुम् इष्टवान् किन्तु दूरीकृतः। यः गुरुः पञ्चमे भल्ले मृतः, सः अस्मिन् वर्तमानजन्मनि अग्रे उपविष्टः स एव भिक्षुः आसीत्, यः समानं हठं जन्मसु बहुषु वहति स्म। शिक्षा कथया न, अपि तु तिरस्कारेण, भिक्षुं प्रार्थयति यत् पतितनटे स्वस्यैव असंशोधितस्य स्वभावस्य चित्रं पश्येत्।

दुब्बचजातकं, पालित्रिपिटके सङ्ख्या ११६, अस्य एव दोषस्य नाम्ना ख्यातम्: दुर्वचनः, स्वदीर्घाभ्यस्तकौशले अतिदृढः, उपदेशं सम्यक् भावेन जातं श्रोतुं असमर्थः। अस्यां कथायां मरणस्य कारणं असावधानता वा अनभिज्ञता न। सः चत्वारि भल्लानि वर्षाणि यावत् निर्दोषं नृत्यति स्म। यत् तं हन्ति, तत् तस्य एकं मद्यमत्तं क्षणं यत्र सः स्वीकर्तुं न शक्नोति यत् नवीनं पञ्चमं भल्लं तस्य स्वसीमानां विषये सर्वं पूर्वज्ञानं परिवर्तयति। टीकापरम्परा दीर्घकालं एतां कथां उपदेशार्थं धारयति: पुराणस्य दीर्घकालीनं अभ्यासं नूतनस्य सम्मुखीकरणाय योग्यतेति न भ्रमितव्यम्। ताम् शिक्षयति यत् शिष्यस्य वा कनिष्ठस्य वा सत्यं सावधानतां अपमानरूपेण न, अपि तु वास्तविक उपहाररूपेण स्वीकुर्यात्।