दूभियमर्कटजातकम्

राजगृहसमीपस्थे वेणुवने, वेळुवनविहारे, भिक्षवः एकत्र सम्मिलिताः आसन्, देवदत्तस्य तस्य प्रति कृतस्य उपकारस्य अपरिशोधनं तथा च तस्य मित्रेभ्यः बारम्बारं विश्वासघातं चर्चयितुम्। भगवान् तेषां वार्तां श्रुत्वा अवदत् यत् देवदत्ते एतत् नूतनं नास्ति: एषा एव कृतघ्नता तस्य दूरजन्मनि अपि लक्षिता आसीत्, यत् पूर्वं यत् कोऽपि प्रव्रज्यां गृहीतवान्। एतत् सिद्धयितुं सः अधोलिखितां कथां कथितवान्।

काशीदेशे ब्रह्मदत्तस्य राज्ये गहनः कूपः, यस्य जलं सरलमार्गेण न प्राप्यते, प्रसिद्धस्य मार्गस्य समीपे आसीत्। पुण्यकामाः पथिकाः रज्ज्वा कुम्भेन च जलमाकृष्य कूपसमीपस्थायां द्रोण्यां सिञ्चन्ति स्म, यत् अन्यान् पथिकानां पशवः, वने कोऽपि तृषितः प्राणी च पुण्यरूपेण स्वतन्त्रतया पिबेत्। बोधिसत्त्वः तस्मिन् जन्मनि ब्राह्मणरूपेण जातः, एवं पथिकः आसीत्, तस्मिन् परिसरे वनेषु वसन्तः वानराः जले लभ्यमाने अभ्यस्ताः आसन्।

कञ्चित् कालं कोऽपि तत्र मार्गे जलाकर्षणाय नागतः, द्रोणी सूर्यतापे शुष्का आसीत्। वनवानराः स्वभ्यस्तं पेयं अप्राप्य तृषिताः दुःखिताः च अभवन्, कूपस्य मुखात् दूरे अधः स्थितं जलं प्राप्तुं मार्गं विना अस्थिराः इतस्ततः भ्रमन्ति स्म। एतस्यां अवस्थायां बोधिसत्त्वः यदा पुनः मार्गे आगतः, तदा तान् दृष्टवान्।

प्राणिनां क्लेशं दृष्ट्वा ब्राह्मणः रज्ज्वा कुम्भेन च कूपात् जलमाकृष्य यथोचितं विधिं पालयन् द्रोणीं पूरितवान्, येन तेषु तृषितः एकः वानरः अवतीर्य पातुं शक्नुयात्। वानरः सहर्षं अवतीर्य, यावत् तृषा शान्ता न भवेत् तावत् जलं पीतवान्। तस्य कृतघ्नतायाः कोऽपि सङ्केतः तदा न आसीत्।

यदा वानरः पानं समाप्य, तस्मै उपकारिणे प्रति मुखं विकृत्य, दन्तान् प्रदर्श्य, उपहासयुक्तं भयप्रदं मुखभङ्गम् अकरोत्, यादृशं वानराः दुष्टाभिप्रायेण अथवा अवमाननेन कुर्वन्ति, न कृतज्ञतया। ब्राह्मणः यः जलं प्राप्य तृषितप्राणिनः जीवनाय स्वपरिश्रमेण आकृष्टवान्, सः एतत् प्रतिक्रियां दुर्बोधं वेदनाजनकं च अनुभवितवान्।

सः क्रोधेन न प्रत्यवदत्। अपि तु वानरं प्रत्यक्षं सम्बोधयित्वा अवदत् यत् यदा तस्मिन् तृषितत्वे दुःखिते सति सः जलं स्वेच्छया दत्तवान्, तर्हि एतत् मुखभङ्गम् एव तस्य प्राप्तं कृतज्ञतायाः एकमात्रं प्रतिदानम् अस्ति। सः शान्तं चिन्तितवान् यत् एतादृशे प्राणिनि कृता दया व्यर्था श्रमः इव प्रतीयते, तथापि जलदानस्य कृते सः कदापि न पश्चात्तापं कृतवान्।

वानरः एतेन मृदुना निन्दनेन न लज्जितः, अपि तु पलायनात् पूर्वं ब्राह्मणाय पुनः एकं अनादरं कर्तुं सङ्कल्पितवान्। कथा वदति यत् सः तथैव आसीत्: तादृशस्य प्राणिनः स्वभावः कृतस्य उपकारस्य प्रति विरुद्धं परिवर्तितुं कारणं न आवश्यकं, यतः असभ्यता कृतघ्नता च तस्य प्रतिक्रिया न, अपि तु अभ्यासः आसीत्।

वानरः शीघ्रं उपरि शाखायां आरुह्य, यत्र ब्राह्मणः स्थितः तस्य ठीक उपरि, तस्य शिरसि स्वमलत्यागं कृतवान्, ततः अरण्यस्य गभीरे तत्क्षणमेव पलायितः। येन तस्य कृते जलं आकृष्टम्, सः कुपितः मलिनः एकाकी च द्रोण्याः समीपे स्थितः, यां सः तस्य हेतोः सद्यः पूर्णां कृतवान्।

कथायां द्वौ लघू श्लोकौ सुरक्षितौ स्तः: एकः तस्य प्राणिनः विशिष्टां कृतघ्नतां निन्दति, यः जलदानं अपमानेन प्रत्युपकरोति; द्वितीयः वदति यत् एतादृशं असभ्यं धमकीयुक्तं व्यवहारं वानरस्य स्वभावः एव अस्ति, यस्य कारणं तस्य प्राणिप्रकृतेः अतिरिक्तं न आवश्यकम्। एते श्लोकाः एकत्र एकं लघु मार्गपार्श्वीयं घटनां कृतघ्नानां विषये स्थिरं उपदेशं परिवर्तयन्ति।

वेळुवने कथां समाप्य भगवान् प्रकटितवान् यत् कृतघ्नः वानरः तस्मिन् जन्मनि स्वयं देवदत्तः आसीत्, तथा च यः ब्राह्मणः जलमाकृष्य क्रोधं विना अपमानं अवहत्, सः अन्तिमबोधेः पूर्वे जन्मनि भगवान् स्वयं आसीत्। ये भिक्षवः तस्मिन् दिने देवदत्तस्य विश्वासघातविषये चर्चयन्ति स्म, ते एकस्यां पुरातन्यां कथायां तस्य दोषस्य दीर्घं इतिहासं जन्मपरम्परासु प्राप्तवन्तः।

दुभियमक्कटजातकं, पालित्रिपिटके सङ्ख्या १७४, विशेषतः महानाटकीयेन उद्धारेण न, अपि तु कृतघ्नतायाः सरलेन, लगभग् दैनन्दिनेन चित्रेण स्मर्यते: तृषितः प्राणी मुक्तहस्तेन जलं प्राप्य विकृतेन मुखेन अपमानेन च उत्तरं ददाति, ततः पलायते। बौद्धटीका दीर्घकालं ब्राह्मणस्य शान्तं, अकलुषितं प्रत्युत्तरं कथायाः हृदयं मन्यते: सः वानरं न प्रहरति, न च भविष्ये दयां त्यजति। सद्भावेन कृतं शुभं तस्य ग्रहीतुः चरित्रे न निर्भरम्; एकः कृतघ्नतायाः कार्यं, यद्यपि तीव्रम्, कर्तुः विषये सर्वं वदति, कृतस्य दयायाः मूल्ये किमपि न।