दुम्मेधजातकम्

जेतवने केचन भिक्षवः देवदत्तः कस्यापि बुद्धप्रशंसां श्रुत्वा ईर्ष्यया अभिभूतः भवति इति चर्चाम् अकुर्वन्। भगवान् बुद्धः अवदत्—एषः तस्य नवः प्रतिरूपः न, अपि तु पुरातनः एव। कियत् दूरं यावत् एषः प्रतिरूपः अनुवर्तते इति दर्शयितुम् अतीव प्राचीनजन्मनः कथां कथयामास।

पुरा मगधदेशे राजगृहे कश्चित् राजा निर्दोषसौन्दर्ययुक्तं राजगजम् आसीत्। सः शुद्धः श्वेतवर्णः वृषभः आसीत्, यः प्रभावशालिना बलेन मृदुना च आचारेण युक्तः आसीत्। सः गजः बोधिसत्त्वः एव आसीत्। महोत्सवे नगरस्य राजा तम् आरुह्य नागरिकैः परिपूर्णेषु पथेषु शोभायात्रया अचलत्। जनसमूहः केवलं गजम् एव पश्यन् स्तुतिभिः कमलैः च तं पूजयति स्म, नृपः तु प्रायः अलक्षितः एव अतिक्रम्य गच्छति स्म।

स्वकीये परिग्रहे एव एवं सर्वथा छन्नः सन् राज्ञः अभिमानः ईर्ष्यारूपेण परिणमत। प्रजायाः श्रद्धां पशुं प्रति समर्पयितुं यदि भवेत्, तर्हि गजः जीवितुं न अर्हति इति सः निश्चितवान्, तथा हत्यारूपेण अदृश्यमाने प्रकारेण तं नाशयितुं संकल्पम् अकरोत्। सः राजकीयं गजाचार्यं वेपुल्लगिरेः शिखरम् आरोहयितुं गजं नेतुम् आदिशत्, यत्र तीक्ष्णप्रस्तरेषु सरलं निम्नं प्रपातं पश्यन् कश्चित् प्रान्तः आसीत्।

प्रपातस्य तीरे स्थित्वा राजा आज्ञापयत्—गजं त्रिभिः पादैः स्थापय, ततः द्वाभ्यां पादाभ्याम्, ततः एकेन पादेन इति। प्रत्येकम् आदेशं स सहजया अनुग्रहशीलया शोभया सिद्धिम् अनयत्। कस्यापि परीक्षणस्य पशोः सन्तुलनभङ्गः अशक्यः इति कुपितः राजा अन्ते गजाचार्यम् आदिशत् यत् गजं कस्यापि आधारं विना, प्रपातस्य मुक्ते आकाशे पदं निधाय स्थापय।

गजाचार्यः अन्तिमाज्ञायाः तात्पर्यं सम्यक् अवगत्य गजस्य कर्णसमीपं नम्रः भूत्वा अवदत्। राज्ञः ईर्ष्या वधेच्छारूपेण परिणता अस्ति; एवं संकुचितहृदयेन शासितं राष्ट्रम् ईदृशस्य मूल्यवतः प्राणिनः योग्यं न अस्ति; अतः धार्मिकस्य राज्ञः शासिते वाराणस्यां सह गन्तव्यम् इति।

एतेषु वचनेषु श्रुतेषु बोधिसत्त्वः तादृशीं आध्यात्मिकीं शक्तिम् उपादत्त, यां गजाः विरलं प्रयुञ्जते। राज्ञः अभिप्रायानुसारम् अधोगतानां शिलानां उपरि पतितुं स्थाने सः प्रपाततः पदं निक्षिप्य आकाशम् उड्डीय अगच्छत्, गजाचार्यं स्वपृष्ठे वहन् मुक्तं गगनमार्गं व्यवहरन्। यः राजा तं हन्तुम् इच्छति स्म, सः स्वयं हत्यायै वृतात् पर्वतात् लज्जितः केवलं पश्यितुम् अशक्नोत्।

ते वाराणस्याः राजप्रासादाङ्गणे अवरुह्य गजाचार्यः नूतनाय राज्ञे यत् सर्वं सम्भूतं तत् न्यवेदयत्। गजस्य मूल्यं तं त्यक्त्वा गतस्य शासकस्य मूर्खत्वं च उभयम् अवगत्य वाराणस्याः राजा स्वराज्यं त्रिभागेषु विभज्य ददौ: एकः स्वार्थम्, एकः गजाचार्याय, एकः तस्य गजस्य सम्मानाय यः स्वयं तस्य समीपम् आगन्तुं चितवान्। कालेन बोधिसत्त्वस्य साहाय्येन सः एव राजा समग्रस्य भारतस्य शासनं प्राप्तवान्।

बुद्धः कथायां पात्राणां नामकरणेन उपदेशं समापितवान्। मगधस्य ईर्ष्यालुः राजा देवदत्तः आसीत्, वाराणस्याः धार्मिकः राजा सारिपुत्रः आसीत्, गजाचार्यः आनन्दः आसीत्—इति उक्तवान्। बुद्धः स्वयं सः श्वेतगजः आसीत्, यस्य मूल्यं संकुचितहृदयः राजा सोढुं न अशक्नोत्, यस्य उड्डयनं च तं मूल्यं तत्सम्यग्ग्रहणसमर्थस्य शासकस्य हस्ते प्रत्यक्षं वहति स्म। एषा कथा पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या १२२ इति अभिलिखिता अस्ति।

ईर्ष्यालोः राज्ञः योजना सर्वथा पूर्णतया विफला अभवत्। सः गजं हन्तुम् असफलः एव न, अपि तु तं गजं प्रतिद्वन्द्विनः हस्ते एव प्रत्यक्षं प्रेषितवान्, यः पश्चात् गजकारणात् अपि अंशतः समग्रं भारतं शासयिष्यति स्म। यदि राजा स्वीयपरिपालने भव्येन पशुना सह प्रजायाः श्रद्धां विभजितुं सहिष्णुः अभविष्यत्, तर्हि सः स्वसिंहासनस्य प्रतिष्ठां तस्य महत्तमां सम्पत्तिं च रक्षितुं शक्तः अभविष्यत्। तस्य ईर्ष्या तस्य आदौ क्षुब्धतायाः विषयीभूतात् अवधानात् बहु अधिकं मूल्यं तस्मै दापितवती।

गजाचार्यस्य निर्णायकं क्षणं गजस्य भूमित्यागात् पूर्वम् एव आगतम्। स्वाधीनं गजं असम्भवं प्राणघातकं कौशलं दर्शयितुम् आदिष्टः सः तस्मै गजाय सत्यं यथार्थं न्यवेदयत्, स्वयं प्रतिक्रियां वरयितुं च अवसरं दत्तवान्। उड्डयनं गजस्य स्वकीया गूढा शक्तिः आसीत्, परन्तु तस्याः शक्तेः उपयोगस्य अवसरः तदा एव उन्मुक्तः अभवत् यदा प्रत्यक्षराजाज्ञायाः अधीनः जनः, यत् यथार्थतः महत्त्वपूर्णं तस्मिन् एव क्षणे, आज्ञापालनात् अधिकं सत्यं वृतवान्।