एकपदजातकम्

श्रावस्त्यां कश्चन बालकः स्वपितरम् एकं कठिनं प्रश्नम् अपृच्छत्—जीवने श्लाघ्यस्य मार्गस्य प्रवेशः वस्तुतः केन लक्ष्यते इति। पिता उत्तरं दातुम् असमर्थः सन् स्वपुत्रं बुद्धस्य समीपं नीतवान्, प्रश्नस्य अनुरूपं शिक्षणं प्राप्तुम् आशया। बुद्धः अतिप्राचीनजन्मनः कथया उत्तरं ददौ—अन्यस्य पितुः अन्यस्य पुत्रस्य च विषये, यौ कदाचित् प्रायेण तमेव प्रश्नम् अभिमुखीकृतवन्तौ।

तस्मिन् पूर्वयुगे वाराणस्यां बोधिसत्त्वः समृद्धः गृहपतिः आसीत्, यः केवलं धनेन न अपि तु सुष्ठु जीवनयापनस्य, प्रज्ञया शासनस्य, स्थायिनः शान्तेः च अवाप्तेः गम्भीरेण व्यावहारिकेन अवगमेन प्रसिद्धः आसीत्। तस्य असाधारणबुद्धिः पुत्रः आसीत्, यः बाल्यादेव स्वसमवयस्कैः शिशुभिः रुचितानि क्रीडनकानि क्रीडाः च अपेक्ष्य मूलसत्येषु अधिकम् अभिरुचिं दर्शितवान्।

एकस्यां सन्ध्यायां पितुः अङ्के सुखेन उपविष्टः बालकः ऊर्ध्वं दृष्ट्वा साक्षात् पृष्टवान्—विद्याग्रन्थाः अनन्ताः सन्ति, आचार्याणां शिक्षाः बह्व्यः च। किं नाम कश्चित् एकः शब्दः, एकाक्षरम् अपि, नास्ति यत् जीवनस्य सर्वं सारभूतं मूल्यं स्वस्मिन् समावेशयेत्—इह समृद्धं परत्र च सुमार्गगम्?

बोधिसत्त्वः, पुत्रः एकां वस्तुस्थितिं न अपि तु प्रज्ञायाः समग्रतां याचितवान् इति प्रहृष्टः, एकेन शब्देन उत्तरं दत्तवान्—दक्षता। सः व्याख्यातवान् यत् एषः एकः गुणः यदा मनुष्यः यत् किमपि आरभते तत्र पूर्णावधानेन प्रयुज्यते, तदा सः प्रत्येकस्य सत्यस्य सफलतायाः सूत्रम् भवति यत् मनुष्यः निर्दिष्टुं शक्नोति। यः वणिक् स्वव्यापारे यथार्थां दक्षतां आनयति, सः तया समृध्यते। यः कृषकः स्वक्षेत्रेषु दक्षतां आनयति, सः स्वधान्यागारं पूरयति। यः छात्रः अध्ययने दक्षतां आनयति, सः विद्या केवलं तं पारयित्वा न गच्छति अपि तु तस्मिन् वस्तुतः मूलं धारयतीति प्राप्नोति। यः नृपः शासने दक्षतां आनयति, सः स्वराष्ट्रं सुव्यवस्थितं धारयति।

बोधिसत्त्वः लौकिकसफलतायां न स्थितवान्। सः पुत्राय अवदत्—यः एव दक्षता अन्तःप्रवृत्य स्वस्य आचारे अवधाने च प्रयुक्ता, सा एव सत्यान्वेषिणं तृष्णाग्नीन् अन्ततः निर्वापयितुं, कस्यापि प्राप्यां गहनतमां शान्तिं प्राप्तुं समर्था। योग्यलक्ष्यदिशारहिता दक्षता केवलं शून्या चतुरता इति सः अवदत्; किन्तु यथार्थतया योग्येन लक्ष्येन संयुक्ता दक्षता तादृशः एकः शब्दः यः साधारणजीवनात् तस्य सर्वोच्चसम्भाव्यफलपर्यन्तं मनुष्यं वोढुं समर्थः।

बालकः पितुः एकशब्दं तावत् गम्भीरतया गृहीतवान् यत् तत् स्वशेषजीवनं सम्यक् निर्मातुम् अनुमतवान्। सः तादृश्या व्यावहारिकनिपुणतया सद्गुणेन च सह प्रसिद्धः पुरुषः अभवत्, यां सम्मिलितां पिता एकाक्षरे संक्षेप्तुं प्रायतत। पालिपिटके अष्टत्रिंशदधिकद्विशततमं जातकं कथाम् एतां एतेन निर्वचनेन अभिलिखति—श्रावस्त्याः बालकाय अर्पितां, एतादृशम् उत्तरं यत् स्वपिता अपि धारयितुम् अजानन् प्रश्नं प्रत्युत्तरेत्।

बोधिसत्त्वः स्वपुत्राय सद्गुणानां दीर्घां सूचीं दातुम् अशक्नोत् इति न, तथा कर्तुं न अयुक्तम् आसीत्। सः तु तां समग्रां सूचीं एकेन स्मरणीयेन शब्देन संक्षेप्तुं वरितवान्। चत्वारिंशत् पृथक् उपदेशान् स्मर्तव्यः बालकः तेषु कमपि सम्यक् न धारयेत्; किन्तु यः बालकः एकं शब्दं सर्वत्र वहति, सः तं प्रति यत् प्रत्यक्षम् उपस्थितं परिस्थितिम् परीक्षितुं शक्नोति। शिक्षणम् विस्मृतिं सोढुं रचितम् आसीत्—यत् अनुभवी शिष्यस्य न अपि तु लघुबालस्य पाठस्य अत्यावश्यकं सामर्थ्यम् अस्ति।

बोधिसत्त्वस्य उत्तरं केवलं तस्मात् कार्यं करोति यत् सः स्वपुत्रं दक्षतां स्वयमेव अन्तिमं लक्ष्यं इति भ्रमितुं कदापि न अदात्। चौरः अपि दक्षः भवितुं शक्नोति, मृषावादी अपि दक्षः भवितुं शक्नोति; तयोः उभयोः दक्षता तौ तां शान्तिम् समीपं न नयति यां बोधिसत्त्वः तया प्राप्तव्यां वर्णितवान्। सः प्रत्येकस्मिन् उदाहरणे दक्षतां वास्तविकैः योग्यकार्यैः संयोजितवान्—सत्यवाणिज्यात् सत्यध्ययनपर्यन्तं, तृष्णाशमनस्य आन्तरिककार्यपर्यन्तम्। एवं कुर्वन् बोधिसत्त्वः स्वपुत्रं यस्मिन् शब्दे जीवितुम् अशिक्षयत्, तस्मिन् शब्दे एव एकां आवश्यकीं योग्यतां मौनेन निर्मितवान्।