एकपर्ण जातकम्

एकपण्णजातकं पालि-त्रिपिटकस्य जातक-अट्ठकथायाः प्रथमखण्डे अभिलिखितम्; इदं भगवता बुद्धेन लिच्छविवंशस्य (वैशाल्याः शासकवर्गस्य) दुट्ठ नाम्ना राजकुमारविषये कथितम्। तस्य स्वभावः तस्य नाम्ना इव कष्टदायकः इति प्रसिद्धः आसीत्। एषः समकालिकः राजकुमारः स्वयं प्राचीने आख्याने वर्णितः उच्छृङ्खलः दुट्ठकुमारः आसीत्; बुद्धः तस्य समानं नाम उग्रं स्वभावं च आश्रित्य प्राचीनायाः कथायाः शिक्षां पुनः स्मारितवान्।

तस्मिन् प्राचीने आख्याने महाशक्तिसम्पन्नः ब्राह्मणतपस्वी, यः पश्चात् बोधिसत्त्वः अभवत्, हिमालये निवसति स्म; एकदा सः वाराणसीनगरं प्रति अवतीर्णः। तस्य आचारेण अनुशासनेन च वाराणस्याः राजा इतीव प्रभावितः अभवत् यत् तं राजोद्याने आगामिनि वर्षाकाले निवसितुं निमन्त्रितवान्, यस्य प्रज्ञायाः लाभं राजसभा अपि ग्रहीतुं शक्नुयात् इति अतिथिरूपेण सम्मानितवान्।

वाराणस्याः राज्ञः एकः गुप्तः शोकः आसीत्, यं राजसुखानि अपि शमयितुं न शक्नुवन्ति स्म। तस्य स्वपुत्रः, यस्य नामापि दुट्ठकुमारः आसीत्, अतीव दुष्टप्रकृतिः, हिंसकः, अनियन्त्रितः च आसीत्; न राजगुरवः न राज्ञः स्वाधिकारः तं संशोधयितुं शक्तुवन्ति स्म। सर्वान् सामान्यान् उपायान् निष्फलान् दृष्ट्वा राजा अन्तिमोपायरूपेण तपस्विनं प्रति प्रवृत्तः, वर्षाकालपर्यन्तं राजकुमारं तस्य एव संरक्षणे समर्पितवान्।

एकदा तपोवनोद्याने सह भ्रमन् तपस्वी निम्बस्य नवाङ्कुरं दृष्टवान्, यः मृदं भित्त्वा अधुना एकमात्रं तरुणं पत्रं धारयति स्म। स्वप्रयोजनं अव्याख्याय सः राजकुमारं तत् एकं पत्रं तोडयित्वा स्वयं स्वादनीयम् इति आदिष्टवान्; यद्यपि सः क्षुद्रः वृक्षः कथं शिक्षां दास्यति इति सूचनामात्रम् अपि न दत्तवान्।

राजकुमारः पत्रं जिह्वायां निधाय तत्क्षणम् एव निष्ठीव्य पातितवान्, तस्य तीव्रतया अभिभूतः; एतादृशेन क्षुद्रेण पत्रेण यत् सोढव्यम् आसीत् तस्मात् अधिकं तिक्तम्। क्रुद्धः सः अङ्कुरं मूलतः उत्पाट्य पादेन विमर्दितवान्। सः घोषितवान् यत् एतादृशः विषाक्तः वृक्षः वृक्षत्वं प्राप्य समीपस्थान् हन्तुं शक्नुयात् इति पूर्वमेव नाशनीयः।

तपस्वी राजकुमारस्य क्रोधं शान्तं भवितुं प्रतीक्षितवान्, ततः वक्तुम् आरब्धवान्। सः राजकुमारं पृष्टवान् यत् सः किं कृतवान्: प्रथमपत्रे एव विद्यमानया तिक्ततया अङ्कुरः नाशितः; ततः सः स्वयं प्रति एतदेव निर्णयं प्रयोज्येत्। यदि राजकुमारः तरुणे एव एतादृशः कठोरः, हिंसकः, दुःसहश्च अस्ति, तर्हि सैव तिक्तता यदा सम्पूर्णं राज्यं व्यापयिष्यति, तदा कीदृशं शासनं जनयिष्यति इति तपस्वी पृष्टवान्।

तपस्वी तुलनां परं विस्तारयन् अवदत् यत् जनाः यत् तान् पीडयति तत् प्रीणयितुं न शक्नुवन्ति, यथा पथिकः विषाक्तं दीर्घं निम्बवृक्षं प्रीणितुं न शक्नोति। यथा राजकुमारेण क्षुद्राङ्कुरः तत्क्षणमेव उत्पाटितः यदा सः तस्य परिणामं अवगतवान्, तथा एव तस्य प्रजाः अपि एकदा तस्य विरुद्धम् उत्तिष्ठेयुः, यदा तस्य क्रूरता अनिरुद्धा वर्धिता भवेत्। ते तस्य प्रति तादृशीम् अपि सहनशीलतां न दर्शयेयुः यथा सः पादतले अङ्कुराय अदर्शयत्।

शिक्षा राजकुमारं प्राप्ता, यथा तस्य गुरूणां तिरस्कारः कदापि न प्राप्तवान्; कारणं यत् सः स्वहस्तेन अङ्कुरस्य विरुद्धं निर्णयं दत्तवान्, ततः पूर्वं तपस्वी तं स्वयम् एव प्रति परावर्तितवान्। विनीतः सः बाल्यकालात् स्वं शासयन्तं क्रोधं परित्यज्य पितुः राजसभां प्रति प्रत्यागतः; स्वकालो यदा आगच्छेत् तदा सः तां धैर्यशीलतां सह शासितुम् अङ्गीकृतवान्, यां सः क्षुद्रे विषाक्ते तरौ न दर्शितवान्।

राजगुरवः वर्षाणि यावत् राजकुमारस्य क्रोधं चेतावनीभिः निन्दाभिः च संयमयितुं प्रयतन्ते स्म; प्रत्येकः प्रयत्नः विफलः अभवत्, यतः राजकुमारः निन्दां सदा अन्येषां निर्णयरूपेण अङ्गीकर्तुं शक्नोति स्म, ये तस्य प्रति रोषं धारयत्स्वपि अधिकारयुक्ताः आसन्। निम्बपत्रं यत् तान् अतिक्रम्य सफलम् अभवत्, तस्य कारणं यत् राजकुमारः अङ्कुरं स्वशर्तैः, स्वहस्तेन, स्ववचनैश्च निन्दितवान्, तपस्वी च तुलनायाः एकमपि शब्दं वदितुं पूर्वमेव। यत् निर्णयं स्वयं दत्तवान्, तं सः खण्डयितुं न शक्नोति स्म।

यदा बुद्धः दुट्ठस्य नाम्ना तत्स्वभावेन च समानं समकालिकं लिच्छविराजकुमारं प्रति प्राचीनां कथां स्मारितवान्, तदा सः प्रकटितवान् यत् द्वौ अभिन्नौ स्तः: अधुनातनः राजकुमारः स्वयं एव दुट्ठकुमारः पुनर्जन्म प्राप्य अस्ति, यः तं उग्रं स्वभावं पुनः वहति, यं तपस्वी एकदा शमितवान्। बुद्धः प्राचीनकथायाः वाराणसीनृपं आनन्देन अभेदयत्, स्वयं च तं ब्राह्मणतपस्विनम् इति अभिज्ञातवान् यः तं युवराजं क्रूरतातः पुनः मार्गे आनयत्। बुद्धः अशिक्षत् यत् लघौ अवस्थायामेव अभिज्ञातः उत्पाटितश्च दोषः तं धारयतः सर्वेषां च तं वृक्षं प्रति यात्रा रक्षति, यस्याधः ते अन्यथा जीवितुं बाध्याः स्युः।