गग्ग जातकम्

पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या १५५ इयं रीतिः कथं प्रवृत्ता इति व्याख्याति, या अद्यापि जनेषु प्रचलति। एकदा जेतवनसमीपे धर्मम् उपदिशन् बुद्धः क्षुतवान्; तदा समीपस्थाः भिक्षवः सहैव “दीर्घायुः भव!” इति उच्चैः अवदन्, येन तादृशः कोलाहलः अभवत् यत् तस्य धर्मोपदेशः व्याहतोऽभवत्। बुद्धः पृष्टवान् यत् एतैः शब्दैः कश्चन मनुष्यः अधिकं जीवति वा म्रियते वा, ततश्च भिक्षूनेतान् शब्दान् वक्तुं निषिद्धवान्। किन्तु गृहस्थाः भिक्षूणां क्षुते तान् दीर्घायुष्यं कामयमानाः एव अतिष्ठन्, भिक्षवश्च सङ्कोचात् प्रत्युत्तरं न ददुः, येन जनाः असन्तुष्टाः अभवन्। बुद्धः अवदत् यत् सामान्यजनाः तादृशविश्वासयुक्ताः भवन्ति, अतः भिक्षूणां प्रत्युत्तरदानम् अनुमतवान्: “तव अपि तथैव भवतु।” ततः सः इदं वृत्तान्तं प्रोक्तवान्, येन एषः विनिमयः कथं प्रारब्धः इति प्रकाश्यते।

ब्रह्मदत्तनृपस्य काले वाराणस्यां बोधिसत्त्वः काशीराज्ये व्यवहारविदः पुत्रत्वेन जातः। यदा सः कुमारः प्रायः षोडशवर्षीयः आसीत्, तदा सः स्वपित्रा सह वाराणसीं गतः; पिता च एकं बहुमूल्यं रत्नं वहन् आसीत्। ते दिवसावसाने प्राप्तवन्तौ, अतः नगरे निवासस्थानं न लभेते, ततः प्राकारबहिः एकस्य भवनस्य विषये तयोः उक्तम्। नगरवासिनः तौ सावधानौ अकुर्वन् यत् तत् यक्षेण अधिष्ठितम् अस्ति, तथापि पिता तत्रैव स्थातुं निश्चितवान्, पुत्रश्च तेन सह अगच्छत्।

तत्र निवसन् यक्षः प्रकृतिदेवतायाः महाबलवान् अनिष्टकर्ता आसीत्। सः यक्षाधिपतेः वैश्रवणस्य द्वादशवर्षाणि यावत् सेवां कृतवान्, तस्य प्रतिफलरूपेण च तस्मिन् भवने प्रविष्टं यं कञ्चित् भक्षयितुम् अधिकारं लब्धवान्। एकः एव अपवादः आसीत्: यः पुरुषः क्षुतं कृत्वा दीर्घायुष्यस्य शुभकामनां प्राप्नोति, तस्य आशीर्वादस्य च समानम् उत्तरं ददाति, सः भक्षणीयो न भवति। यः जनः एतत् सौजन्यं विस्मरति, सः तस्य भोजनं भवति।

पिता काष्ठासने शयितः, पुत्रश्च तस्य पादौ मर्दयति स्म। निःस्तब्धतायां यक्षः धूलिराशिम् उत्थापितवान्, यः वृद्धस्य नासिकायां प्रविष्टः, ततश्च गग्गः क्षुतवान्। पुत्रः स्वकार्ये निमग्नः किमपि नावदत्।

तत्क्षणमेव यक्षः पितरं प्रति अवतरितुम् आरभत, दृढं विश्वसन् यत् तस्य चिरप्रतीक्षितः अनुबन्धः सम्पूर्णः अभवत्। तस्य प्राणिनः दूरं सङ्क्षेप्तुं पूर्वमेव बोधिसत्त्वस्य मनः स्पष्टम् अभवत्, सः च अबुध्यत यत् तस्य मौनेन पितुः किं मूल्यं भवितुम् अर्हति, तथा च क्षुतं कुतः आगतम् इति।

बोधिसत्त्वः पितुः कृते आशीर्वादगाथाम् उक्तवान्, दीर्घायुष्यं कामयमानः यत् कोऽपि राक्षसः तं न भक्षयेत्। यक्षः विचारितवान् यत् यः पुत्रः पितरम् आशीर्वदति, तं सः भक्षयितुं न शक्नोति, अतः सः पितरं प्रति अभिमुखोऽभवत्। गग्गः सङ्कटं दृष्ट्वा तत्क्षणमेव अबुध्यत यत् तस्य पुत्रेण किं दृष्टम्, ततः एकया गाथया तम् आशीर्वादं पुत्राय प्रत्यर्पितवान्। यक्षः यत्र स्थितः आसीत् तत्रैव स्थितोऽभवत्। तस्य एकः अनुबन्धः उभयतः पूरितः अभवत्, पथिकयोः कस्मिंश्चिदपि तस्य अधिकारः न अवशिष्टः।

पलायनं विना बोधिसत्त्वः यक्षं प्रश्नितवान्, यः स्वेन अर्जितं विशेषाधिकारं व्याख्यातवान्। बोधिसत्त्वः तस्मै तं दुःखं प्रोक्तवान् यत् परान् भक्षयित्वा जीवन्तं प्राणिनं प्रतीक्षते, नरकश्च पुरतः अस्तीति चेतितवान्। यक्षः अहिंसायुक्तस्य जीवनस्य पञ्चशीलानि स्वीकृतवान्, बोधिसत्त्वस्य च विनीतः सेवकोऽभवत्। परेद्युः यदा राजा इदं श्रुतवान्, तदा सः तं युवकं सेनापतिं कृतवान्, पितरं च सम्मानितवान्, यक्षं च करसङ्ग्राहकं नियुक्तवान्। यक्षः शीलं पालितवान्, दानं दत्तवान्, कालान्तरे च स्वर्गं गतवान्।

एषा कथा स्मृतौ तिष्ठति, यतः रक्षणस्य विनाशस्य च मध्ये अन्तरं कियत् स्वल्पम् आसीत् इति दर्शयति। एकं क्षुतम्, एकं असावधानं मौनक्षणम्, समये उच्चारिताः कतिपये शब्दाश्च तं अन्तरालं पिदधुः, यं यक्षः द्वादशवर्षाणि उद्घाटनार्थं प्रतीक्षते स्म। यात्रिकाः भवनविषये सावधानाः कृताः आसन्, तथापि ते तत्र स्थिताः; केवलं बोधिसत्त्वस्य स्वकीया जागरूकता शीघ्रप्रत्युत्तरं च तेन सङ्कटं विज्ञाय अतिविलम्बात् पूर्वमेव तस्य सम्मुखीभवितुं समर्थं कृतवन्तौ।

कथायाः अन्ते बुद्धः राजानम् आनन्दं, पितरं च गग्गं स्वशिष्यं महाकाश्यपं परिचितवान्, स्वयं च तं प्रत्युत्पन्नमतिं पुत्रं घोषितवान्। केषुचित् पाठेषु यक्षः अङ्गुलिमालः इति नामितः अस्ति। इयं कथा क्षुते आशीर्वादविनिमयस्य आरम्भं दर्शयति, अतः बुद्धः भिक्षूनां क्षुते आशीर्वादं निषिद्धवान् अपि, “तव अपि तथैव भवतु” इति प्रत्युत्तरदानम् अनुमतवान्।