गृहपति जातकम्

भगवान् बुद्धः इमां कथाम्—पालिपिटके जातकाट्ठकथायां सङ्ख्या १९९—जेतवनविहारे निवसन् तं भिक्षुम् अकथयत्, यः स्वसाधनायां हतोत्साहः स्त्रियाः कारणात् गृहिजीवनं प्रति प्रत्यावर्तितुं प्रलुब्धः आसीत्। तस्य मनसः स्थैर्यं प्रत्यानेतुं बुद्धः अवदत्—छलप्रवृत्ता भार्या कियत् सूक्ष्मं निरीक्ष्यते चेदपि पापस्य मार्गं लभते; प्रज्ञा तु तत्र निराशायां न, किन्तु स्पष्टदृष्ट्या तस्य स्वीकारे अस्ति। ततः स तस्य अभिप्रायं स्पष्टीकर्तुं वाराणस्याः प्राचीनां कथाम् आख्यत्।

ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः कृषकग्रामे गृहपतिरूपेण जातः। दुर्भिक्षकाले यदा सर्वत्र धान्यस्याभावः अभवत्, तदा गृहपतिः ग्रामभोजकात् एकं जीर्णं वृषभम् ऋणरूपेण गृहीतवान्, द्वौ मासौ अनन्तरं शस्यसमागमे तण्डुलैः प्रत्यर्पयिष्यामीति प्रतिज्ञाय। परं यत् न व्यवस्था न च दुर्भिक्षं क्षन्तुं शक्नोति स्म, तत् आसीत् ग्रामभोजकस्य गृहपतिभार्यायाश्च मध्ये गुप्तः सम्बन्धः, यः पत्युः अपृष्ठतः प्रवृत्तः आसीत्।

एतत् सम्बन्धवृत्तं बोधिसत्त्वं यथाकथञ्चित् प्राप्तम्, यद्यपि कथं सः अवगतवान् इति पाठः न वदति। स न भार्यां न ग्रामभोजकं सावधानयति स्म; अपि तु प्रतीक्षते स्म, यदा तयोः सावधानता शिथिला भविष्यति, सत्यं च स्पष्टं प्रकटिष्यति इति।

तत्क्षणम् आसीत् यदा बोधिसत्त्वः ग्रामद्वारदिशः गृहं प्रति आगच्छन् दृष्टः। भार्या तं प्रथमं दृष्टवती, ग्रामभोजकश्च अन्तः एव आसीत्; तस्याः स्वविपदः निवृत्त्युपायं चिन्तयितुं केवलं क्षणमात्रम् आसीत्।

सत्त्वरं विचार्य भार्या गृहस्य धान्यागारम् आरुह्य उच्चैः अवदत् यत् दातुं तण्डुलाः न सन्ति; यथा सा ग्रामभोजकश्च सर्वदा केवलम् अदत्तस्य ऋणस्य विषये विवदन्तौ आस्ताम्। ग्रामभोजकः अपि आविष्कृतेः भयेन कम्पमानः तस्मिन् नाटके सम्मिलितः, पणं याचमानः तिष्ठति स्म यथा तयोः मध्ये तदेव एकं कार्यम् आसीत्।

बोधिसत्त्वः एकक्षणमपि न वञ्चितः। सः सम्यक् जानाति स्म यत् तण्डुलदानात् पूर्वम् अद्यापि द्वौ मासौ अवशिष्टौ, अतः पूर्वदानाय याचमानः ग्रामभोजकः युक्तिहीनः इति। सः स्वस्य अप्रीतिं स्पष्टं प्रकटयन् गाथया उक्तवान्—एतत् मह्यं न रोचते, तत् न रोचते, तां च भार्यां न रोचते, या धान्यागारसमीपे स्थित्वा ‘अदेयम् ऋणं दातुम् अशक्ता’ इति रुदति स्म।

यथेष्टम् उक्त्वा यत् सः तयोः कल्पितं कलहं जानाति इति दर्शयति, बोधिसत्त्वः ग्रामभोजकं साक्षात् प्रति प्रवृत्तः। सः तं गृहीत्वा पृष्टवान् यत्—द्वौ मासौ अधिकं क्षमायाः अधिकारी जनः अन्यस्य गृहे किमर्थं चोरवत् प्रविश्य तथाप्रकारेण ऋणं ग्रहीतुम् आगतः, यत् तस्य ग्रहणाधिकारः एव नासीत्।

ततः बोधिसत्त्वः ग्रामभोजकं बलात् गृहाद् बहिः आकृष्य भूमौ निपात्य यावत् सः दुर्बलः स्थातुमपि न शक्नोत् तावत् निर्दयं प्राहरत्, गृहात् च सर्वथा निष्कासितवान्। एषः कठोरः परिशोधः आसीत्, न क्रौर्येण, किन्तु यतः ग्रामभोजकः स्वपदस्य क्षुधाकालस्य च दुरुपयोगेन अन्यस्य कुटुम्बं प्रति अपराधं कर्तुं प्रवृत्तः आसीत्।

भार्यां प्रति प्रवृत्तः बोधिसत्त्वः तस्याः अपि विचारात् न मुक्तः अभवत्। सः तामपि गृहीत्वा धान्यागारात् दूरं निनाय, यत्र सा मिथ्याभियोगेन स्वापराधं गोपयितुं प्रयतते स्म, तां च अत्यन्तं दृढवाक्यैः चेतयामास यत् यदि सा पुनः स्वपतिं वञ्चयेत् तर्हि तस्य परिणामं सा प्राप्स्यति।

कथायां किमपि न सूचयति यत् बोधिसत्त्वः कठिनकाले ग्रामस्य ऋणग्रहणाय ईर्ष्यां कृतवान्, अथवा द्वयोः मासयोः यथाविधि व्यतीतयोः ग्रामभोजकाय तस्य प्राप्यं निषिद्धवान्। तस्य क्रोधः सर्वथा सत्यनिष्ठस्य सन्धेः उपरि प्रसृतायाः वञ्चनायाः कृते आसीत्, न तु सन्धेः एव।

कथासमाप्तौ बुद्धः सभायै अकथयत् यत् सः स्वयमेव तस्मिन् दूरस्थे जन्मनि यः गृहपतिः वञ्चनं विज्ञाय तद् दण्डितवान्, सः आसीत्। पथच्युतः भिक्षुः, यत् पुरातनी कथा तस्य स्वप्रलोभनेन सह स्पष्टं सादृश्यं धारयति इति श्रुत्वा, स्वसंकल्पे स्थिरतां प्राप्तवान्; ग्रन्थः च लिखति यत् सः प्रथमस्य बोधिमार्गस्य फलं प्राप्तवान्।

गृहपतिजातकम् (सङ्ख्या १९९) सतर्कतायाः विषये सरलम् उपदेशरूपेण स्थितम्, तथा तस्य मूर्खतायाः विषये—यत् एकदा आरब्धः छलः सदा गुप्तः स्थास्यति इति विश्वासः। बोधिसत्त्वस्य क्रोधः विश्वासघातम् एव लक्ष्यीकरोति, सावधानं च पृथक् कृतः दुर्भिक्षे गृहीतस्य वृषभस्य सामान्यात् निर्दोषात् ऋणात्। शताब्दीनां पाठकाः तस्मात् तदेव परामर्शं गृहीतवन्तः, यं बुद्धः व्याकुलाय भिक्षवे दत्तवान्: कठिनं सत्यं साक्षात् सम्मुखीकुरुत, न तु तस्य भयेन विचलिता भवत।