कच्छपजातकम् क्रमाङ्कः २१५

जातकसंख्या 215, कच्छपजातकं दुकनिपाते, कोकालिकनामकेन भिक्षुणा आरभ्यते, यः वर्षावासे (मासत्रयात्मके वर्षाकाले, यदा भिक्षवः एकस्मिन् स्थले स्थिराः भवन्ति) बुद्धस्य द्वौ प्रधानशिष्यौ सारिपुत्रं मौद्गल्यायनं च सह निवसति स्म। तौ प्रस्थितौ सति कोकालिकः ग्रामेषु तयोः उपस्थितिं घोषयन् भ्रमति स्म, स्वार्थाय उपहारान् अभिलषन्, यत् कार्यं ज्येष्ठौ न पुरस्कृतवन्तौ। पश्चात् यदा तौ बहुभिः अनुयायिभिः सह प्रत्यागतौ तथा कोकालिकः किमपि न प्राप्तवान्, तदा सः तयोः विरुद्धं सार्वजनिकरूपेण निन्दां कृतवान्, दावं कृत्वा यत् तयोः हृदये दुष्टाः कामाः सन्ति, तथा दर्शनस्य विघ्नार्थं सङ्घेन निष्कासितः। ततः सः बुद्धस्य समीपं प्रत्यागत्य चेतितः सन्नपि त्रिवारं तामेव निन्दां पुनरुक्तवान्। तस्य शरीरे सर्षपप्रमाणाः विस्फोटाः उद्भूताः, ते वृक्षबीजप्रमाणाः अभवन्, सः अचिरात् मृतः, तथा तादृशानाम् अपराधानां कृते नियतं नरकं प्राप्तवान्। ततः बुद्धः स्वभिक्षुभ्यः अवदत् यत् अनियन्त्रितः वाग्वैपुल्यः कोकालिकस्य विनाशस्य कारणम् आसीत् इति अयं प्रथमः अवसरः नासीत्।

अतिप्राचीने काले वाराणस्याः राजा ब्रह्मदत्तः अत्यन्तं प्रसिद्धरूपेण अतिवाचालः आसीत्। बोधिसत्त्वः विश्वस्तः राजपरामर्शकः सन् दीर्घकालं धैर्येण उपयुक्तम् अवसरं प्रतीक्षते स्म, येन सः प्रत्यक्षं अपराधं विना एतं दोषं संशोधयेत्। हिमालयस्य सरसि एकः कच्छपः निवसति स्म, यः द्वाभ्यां तरुणाभ्यां वनहंसाभ्यां सह घनिष्ठमित्रम् अभवत्। यदा हंसौ तं सुवर्णगुहायां चित्तकूटपर्वते स्वगृहं दर्शयितुं आमन्त्रितवन्तौ, तदा कच्छपः पक्षरहितः उड्डयनसाधनरहितः च सन् तत्र कथं गमिष्यति इति अविचार्य हर्षेण स्वीकृतवान्। हंसौ स्वयमेव उपायं चिन्तितवन्तौ: सः काष्ठदण्डं दन्तैः दृढं धारयिष्यति, तथा तौ प्रत्येकं दण्डस्य एकम् अन्तं चञ्च्वा धारयित्वा तं गगने उत्थापयिष्यतः।

तौ उत्पतनात् पूर्वं कठोरम् अवदताम्: मौनं धारय, अधः यत् किमपि श्रूयते तेन सह एकमपि वचनं मा वद, यतः यदा त्वं मुखं उद्घाटयसि, तदा त्वं पतिष्यसि। कच्छपः सहजम् अङ्गीकृतवान्, विश्वसन् यत् एतादृशस्य सरलस्य प्रतिज्ञायाः कोऽपि मूल्यं न भविष्यति।

गगने उत्थितौ हंसौ कच्छपं उपत्यकानगरेषु वहन्तौ यदा राज्ञः प्रासादस्य उपरि गतौ, तदा ग्रामबालकाः तस्य विचित्रं दृश्यं दृष्ट्वा परस्परम् उच्चैः वदन्ति स्म, गगनं प्रति अङ्गुलीं निर्दिशन्तः, द्वयोः पक्षिणोः मध्ये उच्चे निलम्बितं असहायं कच्छपं दृष्ट्वा हसन्तः। अधमैः इव मन्यमानैः तैः वाग्भिः अपमानितः कच्छपः स्वप्रतिज्ञां सर्वथा विस्मृत्य, कुपितं प्रत्युत्तरं दातुं मुखम् उद्घाटितवान्। यदा सः तथा कृतवान्, तदा तस्य दण्डग्रहणं सर्वथा भग्नम्। सः गगनात् राज्ञः प्रासादस्य मुक्ते प्राङ्गणे पतितः, शिलासु द्विधा अभवत्।

राजा स्वप्राङ्गणे मृतं विदीर्णं कच्छपं दृष्ट्वा स्वपण्डितपरामर्शकं पृष्टवान् यत् एतादृशी विचित्रा अकस्मात् मृत्युः कथं सम्भवति। बोधिसत्त्वः चिरकालप्रतीक्षितम् अवसरं प्राप्य अवदत् यत् कच्छपः स्वस्य अनियन्त्रितया जिह्वया एव मृतः, यः श्लोकैः उक्तवान् यत् ये अतिवचनं न संयन्तुं शक्नुवन्ति, मौनेन यत् रक्षेयुः तदा अपि वदन्ति, ते स्वयं दुर्भाग्यं आनयन्ति, यथा कच्छपः अभवत्। राजा तत् शिक्षां स्वयं प्रति अपि तुल्यरूपेण प्रयुक्तम् इति ज्ञात्वा पूर्णतया हृदि धृतवान्। ततः स्वप्रयत्नेन सः एतादृशः नृपः अभवत् यः अल्पवाक् आसीत्, प्रत्येकं वचनं मुखात् निर्गमात् पूर्वं तोलयति स्म।

उपदेशस्य अन्तिमसमाप्तौ बुद्धः जन्म अभिज्ञातवान्: कोकालिकः तदा यथा अधुना अपि स एव कच्छपः आसीत्। द्वौ हंसौ पूर्वजन्मनि बुद्धस्य प्रधानशिष्यौ सारिपुत्रौ मौद्गल्यायनौ च आस्ताम्। मौनं शिक्षितवान् राजा ब्रह्मदत्तः आनन्दः आसीत्। वाक्सङ्गमे शिक्षणस्य दीर्घप्रतीक्षितम् अवसरं प्राप्तवान् विश्वस्तः मन्त्री स्वयं बुद्धः आसीत्।