कच्छपजातकम्

पालिपिटकस्य जातकं सप्तसप्तत्यधिकशततमम् (१७८) भगवता बुद्धेन श्रावस्त्यां कस्यचित् युवकस्य विषये प्रोक्तम्। यदा तस्य गृहे मारी प्रविष्टा, सः मातापित्रोः त्वरितोपदेशं श्रुत्वा परिचिते गृहे आसक्त्या न अवस्थितः, प्राचीरस्य छिद्रेण पलायितवान्। भये निवृत्ते सः प्रत्यागत्य कुलधनं पुनः लब्ध्वा कृतज्ञतोपहारैः सह भगवन्तं प्रत्युपस्थितः। तादृशस्य कालोचितोपदेशस्य अवमानकारिणः का गतिः इति दर्शयितुं भगवान् कूर्मस्य प्राचीनां कथां प्रोवाच, यः स्वगृहं न त्यक्तवान्, यावत् तत् शुष्कं सत् तस्य स्वसमाधिः अभवत्।

पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः कुम्भकारकुले ग्रामलघौ विशालस्य चिरप्रतिष्ठस्य पल्वलस्य समीपे जातः। तत् मत्स्यानां कूर्माणां च अन्येषां सङ्ख्यातीतानां प्राणिनां निवासः आसीत्, ये पीढिभिः तत्र वसन्ति स्म। जलं कदापि तान् त्यक्ष्यतीति कल्पनायाः कारणं तेषां नासीत्।

यदा दीर्घा अनावृष्टिः राष्ट्रे अवतस्थे, मासाद् मासं वृष्टेः अभावे च पल्वलं निरन्तरं क्षीयते स्म। तस्य प्राणिनः लक्षणानि यथावत् अवगत्य दूरस्थां गङ्गां प्रति दीर्घपङ्क्तिषु प्रस्थिताः, यावत् मध्यवर्तिनी भूमिः यात्रायै पर्याप्तां आर्द्रतां धारयति स्म।

एकः वृद्धः कच्छपः प्रस्थाने योगं न दत्तवान्। सहचराः पङ्कः कठिनीभवनात् पूर्वम् आगन्तुम् आग्रहन् यदा, सः प्रत्यवदत् — अस्मिन् एव गर्ते अहं जातः, मम पूर्वजाः अपि अत्र अवसन्निति। एतादृशं परिचितं गृहं त्यक्त्वा अज्ञातजलेषु अपरिचितः इव भ्रमितुं सः कल्पयितुमपि न शक्नोति स्म।

सहचराः यावत् सुरक्षितं शक्नुवन्ति तावत् स्वपक्षं प्रस्थापयन्ति स्म; नभः पीतलवर्णं जातमिति, पल्वलं स्वयमेव पादयोः अधः शिलीभवतीति च दर्शयन्ति स्म। कूर्मः शुष्कपङ्के अधिकं निमज्जति स्म, तेषां चेतावनीं मौनेन त्यागस्य अस्वीकारेण एव प्रत्यवदत्।

ग्रीष्मसूर्यः यत् अनावृष्टिः आरभत तत् समापयति स्म, पल्वलस्य अन्तिमभागं कठिनं स्फुटितं च कपर्दीकृत्य। यः कूर्मः एतां भूमिं एकदा स्वजन्मसिद्धम् अधिकारम् अवदत्, सः तत्रैव निरुद्धः अभवत्, यस्यां भुवि पलायनं सम्भवम् आसीत् तदा त्यक्तुम् अनिच्छन्, तस्यामेव निगूढः।

अधःस्थं साधारणमृत्तिकातः अन्यत् किमपि विद्यत इति अजानन् बोधिसत्त्वः तस्मिन् प्रभाते पात्रार्थं मृदं खनितुम् आगतः। तयोः कोऽपि अन्यं तत्र अस्तीति ज्ञातुं पूर्वमेव तस्य खनित्रं निगूढं कूर्मं प्राहरत्; प्रहारः केवलं कूर्मस्य स्वकीयेन चयनेन यत्र कोऽपि जीवं प्रत्याशते न तत्रैव स्थापितत्वात् अपतत्।

अन्तिमक्षणेषु कूर्मः अन्ततः अवगतवान् यत् तस्य जीवितं शुष्कतया न अपहृतम्, अपि तु यत् गृहं सर्वासु चेतावनीषु प्रोक्तेषु अपि अनुद्धारयोग्यम् आसीत्, तत्र निबद्धतया आसक्तिः एव तस्य मरणम् अकरोत्। बोधिसत्त्वः स्वसामान्यश्रमेण यत् प्रकटितं तत् दृष्ट्वा शोकाकुलः, समीपस्थान् प्रति उक्तवान् — कस्मिन्नपि गृहे, कस्मिन्नपि सुखे, एकां सीमाम् अतिक्रम्य आसक्तिः कीदृशं सङ्कटं जनयति। आसक्तिः सुरक्षायाः स्थाने स्वनिर्मितं समाधिभवनं भवितुम् अर्हति, इति सः अवदत्।

श्रावस्त्याः युवकस्य कूर्मस्य च भेदः चेतावनीगुणे न आसीत्, यतः उभावपि स्पष्टं यथासमयं च ज्ञापितौ यत् तयोः पादाधः भूमिः सङ्कटमयी जाता। भेदः सर्वथा यद् अपि प्रत्येकः त्यक्तुं सज्जः आसीत् तत्रैव स्थितः। युवकः स्वगृहं त्यक्तुं प्रत्यागन्तुं च शक्यमिति अमन्यत। कूर्मः स्वगृहं तस्मात् विच्छिद्य जीवितुम् एव न शक्यमिति अमन्यत, जीवनार्थम् अपि सः वियोगः स्यात्।

कथायाः अन्ते भगवान् बुद्धः तं हठिनं कूर्मं स्वशिष्येन आनन्देन सह अभिज्ञापितवान्, अस्य पुरातनस्य मोचनविफलतां आनन्दस्य स्वयं वोढव्यपाठेन संयोजयन्। सः तं श्रावस्त्याः युवकेन सह स्थापितवान्, यस्य मातापित्रोः आग्रहेण सङ्कटमयात् गृहात् निर्गन्तुं स्वेच्छा न केवलं तस्य जीवनं रक्षितवती, अपि तु यत् सर्वं सः पश्चात् पुनर्लब्धुं प्रत्यागतः तत् अपि।