कळायमुष्टिजातकम्

जेतवने बुद्धेन कोसलराजाय प्रसेनजिते पालिपिटके जातकसङ्ख्या १७६ इयम् आख्याता। प्रसेनजित् वर्षासु सीमाविद्रोहं शमयितुं प्रस्थितः आसीत्, मार्गे जेतवने बुद्धस्य दर्शनार्थं स्थितः। राज्ञः प्रदर्शनाय यत् अभियानं तस्य लाभानुपातेन कियत् व्ययं कारयेत्, तदर्थं बुद्धः अन्यस्य राज्ञः पुरातनीं कथां स्मारितवान्, यः प्रायः तादृशेन एव कार्येण पूर्वं प्रस्थितः आसीत्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि वाराणस्याः राजा ब्रह्मदत्तः स्वसीम्नि विद्रोहस्य प्रादुर्भावं श्रुतवान्। वर्षाकालः सत्यपि सः सेनया सह प्रस्थितः, पदातिभिः, अश्वारोहैः, रथैः, गजैः च सहितः, सीमां गत्वा विद्रोहं शमयितुं दृढसङ्कल्पः।

मध्याह्ने विशाला सेना छायायुक्ते उद्याने अश्वानां विश्रामार्थं स्थिता। राजा स्वामात्येन बोधिसत्त्वेन सह विस्तृतस्य न्यग्रोधवृक्षस्य अधः उपविष्टः, परिचारकाः राजाश्वानां भोजनार्थं प्रस्तरद्रोणीषु भृष्टानि कलायबीजानि अक्षिपन्।

भृष्टकलायानां गन्धेन आकृष्टः एकः वानरः शाखाभ्यः अधः अवतीर्य द्रोणीभ्यः एकां पूर्णां मुष्टिं अपहृतवान्। सः पुनः वृक्षम् आरुह्य स्वलाभं सुखेन खादितुम् उपरि विश्रान्तायाः सेनायाः शाखासन्धौ स्थितः।

वानरस्य खादनकाले एकं कलायबीजं तस्य मुष्टितः पतित्वा अधःस्थिते गुल्मे अपतत्। मुष्टौ अद्यापि बहूनि बीजानि सुरक्षितानि आसन्, तथापि यदा सः तेषां सुखम् उपभोक्तुं न शक्नोति स्म, तदा पतितस्य एकस्य कृते एतावत् व्याकुलः अभवत् यत् सः सम्पूर्णां मुष्टिं त्यक्त्वा तम् अन्वेष्टुम् अधः अवतीर्णः।

गुल्मेषु कण्टकानां मध्ये अवतीर्य वानरः पतितम् एकं बीजम् अन्वेष्टुं तृणेषु परिभ्रमति स्म। तस्य अन्वेषणकाले उद्याने शुकाः कपोताश्च तेन परित्यक्तां सम्पूर्णां मुष्टिम् अवतीर्य, तस्य पुनरागमनात् पूर्वमेव सर्वाणि भक्षितवन्तः। सः स्वशाखां पुनः आरुह्य रिक्तहस्तः आसीत्, यत्र एकमपि बीजं न आसीत्, यदर्थं सः एतावान् प्रयासः अकरोत्।

बोधिसत्त्वः द्वे गाथे उक्तवान्। प्रथमया वानरः मूढः इति उक्तः, यः पतितम् एकम् अन्वेष्टुं सम्पूर्णां कलायमुष्टिं परित्यक्तवान्। द्वितीयया शिक्षा राज्ञे अपि प्रयुक्ता, यतः लोभिनः जनाः स्वल्पस्य अनुसरणेन बहु नश्यन्ति; अनुचितकाले निर्गता सेना च गजान्, अश्वान्, शकटानि, नरांश्च यावत् लभेत् तस्मात् अधिकं नाशयेत्, अतः अधुना गमनम् अविवेकः।

तुलनायाः प्रबलेन प्रभावेन आहतः राजा ब्रह्मदत्तः अवगतवान् यत् सः वानरेण कृतम् एव कर्तुम् उद्यतः आसीत्। हस्ते सुरक्षितं यत् तत्, तत् सः पूर्वमेव नष्टं किञ्चित् स्वल्पं पुनः प्राप्तुं सङ्कटे पातयितुम् उद्यतः आसीत्। सः सेनां प्रतिनिवर्त्य सीधं वाराणसीं प्रत्यागतवान्। यदा विद्रोहिणः श्रुतवन्तः यत् राजा तान् निष्पेषयितुम् आगच्छति, तदा ते सीमाम् अत्यजन्; अभियानेन यत् सङ्कटे स्यात् तत् सर्वम् अक्षतम् अतिष्ठत्।

यदि बोधिसत्त्वः केवलं राजानं ब्रह्मदत्तम् अवदत् यत् तस्य अभियानम् अविवेकि अस्ति, तर्हि अभिमानः एव राज्ञः संकल्पं मृदुतरं न, अपि तु कठोरतरं कुर्यात्, यतः नृपः स्वनिर्णयस्य विफलतां साक्षात् श्रोतुं विरलं रोचते। वानरस्य स्वमूर्खतायाः परिणामं राज्ञा स्वयम् अवलोकयितुम् अनुमत्य, तुलनां प्रस्तुतवान् पूर्वं, बोधिसत्त्वः ब्रह्मदत्तं स्वयं तस्मिन् अस्वस्थकरे बोधे पातितवान्, येन शिक्षा तस्य हृदयम् एव प्रविष्टा।

कथायाः अन्ते बुद्धः राजानं ब्रह्मदत्तम् आनन्देन सह अभिन्नं निर्दिष्टवान्, प्रसेनजितं च तस्य स्वकीयाय अभियानाय तदेव पाठं ग्रहीतुं प्रेरितवान्, यं ब्रह्मदत्तः पूर्वं वानरस्य व्यर्थितायाः कलायमुष्टेः प्रसङ्गेन अधिगतवान्। तुलनां एतावत् स्पष्टं श्रुत्वा प्रसेनजित् स्वकीयम् अभियानं त्यक्त्वा स्वराजधानीं प्रत्यागतः, ब्रह्मदत्तवत्, यत् सः पूर्वमेव धारयति तत् सुरक्षितं रक्षितुं चितवान्, न तु स्वल्पस्य अनुसरणे सर्वं सङ्कटे पातयितुम्।