जन्मनः गर्वं कुर्वतः भिक्षोः पृष्ठकथा
पालिपिटके जातकसंख्या १२५ इति भगवता बुद्धेन कस्मिंश्चित् भिक्षौ उक्तम्, यः स्वकुलीनवंशस्य गर्वं कुर्वन् सहभिक्षूणां दृष्टौ स्वमहत्त्वं वर्धयति स्म। मिथ्यापदप्रतिष्ठायाः दावः केवलं चातुर्येण कथं सुकरं धार्यते इति दर्शयितुं भगवान् पुराणां कथां स्मारितवान्। सा कथा दासपुत्रस्य आसीत्, यः एकेन कूटलेखेन सम्पूर्णं विवाहं निर्ममे, तस्य च तेनैव चातुर्येण सः कथं संकटं प्राप्तवान् इति।
स्वामिपुत्रेण सह वर्धितः दासः
तस्मिन् पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः वाराणस्याः धनवान् कोषाध्यक्षः आसीत्। तस्य गृहे कटाहकः नाम दासीपुत्रः वर्धितः, यः कोषाध्यक्षस्य स्वपुत्रेण सह पालितः, लेखनपठनयोः सज्जनाचारे च समानया शिक्षया शिक्षितः च।
स्वामिनः हस्तेन लिखितं लेखम्
प्राप्तयौवनः कटाहकः स्वस्वामिना दत्तानि एव कौशलानि उपयुज्य कोषाध्यक्षस्य स्वहस्ताक्षरेण कूटलेखं रचितवान्। तत् सीमान्तवासिनः वणिजः प्रति लिखितम्, यः कोषाध्यक्षेण सह व्यापारं करोति स्म। तस्मिन् कटाहकः कोषाध्यक्षस्य स्वपुत्रः इति मिथ्या उपस्थापितः, वणिजः दुहिता च तस्मै परिणेतुं याचिता। सीमान्तवणिक् स्वव्यापारसहभागिनः मुद्रां लेखनप्रकारं च दृष्ट्वा कटाहकं सादरं स्वीकृत्य दुहितरं तस्मै दत्तवान्, तथा च तस्य कृते स्वकीयं गृहं परिजनसहितं प्रदत्तवान्।
सुखे अत्यधिकम् अहङ्कृतः पतिः
स्वनूतने जीवने निश्चिन्तः, सीमायां कोऽपि तं प्रकटयितुं न शक्नुयात् इति विश्वस्तः कटाहकः अहङ्कारी अभवत्। सः स्वपत्न्याः पाककलां प्रकटं निन्दति स्म, वाराणस्यां स्वपितुः गृहे परिविष्टानि भोजनानि इति आत्मना उक्तानि तैः सह तुलयित्वा हीनं मन्यमानः। तस्य अवमाननेन तरुणी स्वप्रयत्नस्य कृते अश्रूणि मुमोच।
कूटस्य मूलपर्यन्तम् अन्विष्य गतः स्वामी
यदा कोषाध्यक्षः अवगतवान् यत् तस्य गृहदासः स्वनाम्ना कूटलेखेन सह अन्तर्हितः, तदा सः स्वयं सीमानगरं गतवान्। तस्य आगमनवार्ता कोषाध्यक्षस्य रथः द्वारं प्राप्तुं पूर्वमेव कटाहकं प्राप्नोत्।
द्विधा पठनीयः प्रणामः
असत्यनिर्मितगृहस्य समक्षं प्रकटीभवनभीत्या कटाहकः कोषाध्यक्षं प्रत्युद्गच्छत्। यथा विनीतः पुत्रः सम्मानितं पितरं नमति, तथैव सः कोषाध्यक्षस्य पुरतः साष्टाङ्गं प्रणमत्। तस्य पत्नीकुटुम्बं तां विनयप्रदर्शनां दृष्ट्वा पुत्रभक्तिमात्रम् अवगतवत्, न कदापि शङ्कितवत् यत् सः वस्तुतः सत्यस्वामिनं कृपां याचमानः दासः आसीत्।
प्रकाशे अग्रहीतम् ऋणम्
कटाहकस्य यथार्थभयेन, यत् गृहं सः हारयितुम् उद्यतः आसीत् तेन च आर्द्रः कोषाध्यक्षः प्रवञ्चनां प्रकाशयितुं मौनेन सम्मतः अभवत्। सः केवलं तस्य व्यक्तिगतम् अङ्गीकारं याचितवान्, यत् कटाहकः स्वपत्न्यै बहुदुःखदम् अहङ्कारं संशोधयिष्यति इति।
एतयोः द्वयोः एव बोधुं शक्यः सूचकः श्लोकः
प्रस्थानात् पूर्वं कोषाध्यक्षः युवतीं पत्नीं कञ्चन श्लोकम् अशिक्षयत्, यं सा भर्तरि भोजनविषये परिवादे पठेत्। श्रोतॄणां कृते ते शब्दाः केवलं मृदु सुभाषितम् इव प्रतिभासन्ते स्म। किन्तु कटाहकस्य कृते एव ते निश्चितां सूचनां वहन्ति स्म, यत् तस्य पूर्वस्वामी अद्यापि तस्य स्वरूपं सम्यक् जानाति, अनुचितकर्णे एकेन वचनेन तस्य नवजीवनं विनाशयितुं शक्नोति इति।
पुनः न आगता परिवादः
अपरस्मिन् अवसरे यदा कटाहकः भोजनं प्रति अवज्ञां प्रदर्शितवान्, तदा पत्नी तं श्लोकं यथोपदिष्टं यथावत् अपठत्। कटाहकः च तस्य तात्पर्यं ज्ञात्वा मुखवर्णेन पाण्डुरः अभवत्। तदारभ्य सः प्रदर्शितविनयस्य स्थाने यथार्थं गौरवं पत्न्यै अदर्शयत्, यतः सः अवगतवान् यत् तस्य सुखदं नूतनं जीवनं केवलम् एकस्मिन् रहस्ये निर्भरम् अस्ति, यत् तस्य स्वाचरणात् पुनः कदापि प्रकाशं न गच्छेत्।
अहङ्कारिणे भिक्षवे बुद्धस्य उपदेशः
भगवान् बुद्धः कथां समापयन् तं भिक्षुम् एव सभायाः अवधानम् आनयत्, यस्य स्वगर्वः एव कथनस्य प्रेरकः आसीत्। कटाहकस्य उदाहरणेन सः दर्शितवान् यत् यदा सत्यं जानानः कश्चित् तत् वक्तुं निश्चयं करोति, तदा पदप्रतिष्ठायाः स्फीतः दावः कियत् सुकरं पतति। सः उपदिष्टवान् यत् यथार्था विनयता तस्मिन् अहङ्कारे अपेक्षया अधिकं सुरक्षिता, यः सर्वथा अन्यैः कदापि न ज्ञायते इति उपरि निर्भरति।
ज्ञातव्य-विशेषः
प्रज्ञापारमितायाः मैत्रीपारमितायाः च सुन्दरं निदर्शनं १२५ तमं जातकम्।
कूटकर्मणा प्राप्तपदस्य जनस्य आन्तरिकभयस्य मनोवैज्ञानिकं चित्रणम् अत्र कृतम्।
बोधिसत्त्वः स्वदासं दण्डयित्वा पुनः दासत्वे नियोजयितुं न ऐच्छत्, अपि तु क्षमाशीलो जातः।
गूढश्लोकेन पारिवारिककलहस्य अहङ्कारस्य च निवारणं कृतम्।
अकस्मात् लब्धवैभवेन गर्वितः न भवेत्, अपि तु कृतज्ञतया विनयशीलो भवेत् इति उपदिशति।
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता