खन्धवत्तजातकम्

खन्धवत्तजातकम्—पालिसङ्ग्रहे २०३ सङ्ख्याकम्, जातकट्ठकथायां च अभिलिखितम्—जेतवने बुद्धेन भाषितम्। तत् कञ्चित् भिक्षुं प्रति सम्बद्धम्, यः स्वनिवासस्य द्वारि उपविश्य काष्ठानि छिन्दन् आसीत्। एकः सर्पः जीर्णात् दारुखण्डात् निर्गत्य तस्य पादाङ्गुष्ठं दष्टवान्, तत्क्षणमेव भिक्षुः मृतः।

वार्ता विहारे प्रसृता। सत्यशालायां भिक्षवः तद् विषये चर्चां कर्तुम् आरब्धवन्तः, यत् अमुकः भिक्षुः द्वारि काष्ठं छिन्दन् आसीत्, सर्पेण दष्टः सन् तत्क्षणमेव मृतः इति। शास्ता प्रविश्य किं विषयः इति पृष्टवान्; ते तं न्यवेदयन्।

बुद्धः अवदत् यत् यदि भिक्षुः चतुर्णां सर्परा जातीनां प्रति मैत्रीम् अभ्यस्तवान् स्यात्, तर्हि सर्पः तं न दशेत्। सः अपि अवदत् यत् पुरातनाः प्राज्ञाः तपस्विनः, बुद्धेषु अजातेषु, एतां मैत्रीम् उपयुज्य सर्पभयात् मुक्ताः अभवन्। ततः सः पुरातनीं कथां प्रावर्तयत्।

पुरा ब्रह्मदत्तस्य वाराणस्यां राज्यकाले बोधिसत्त्वः काशीदेशे तरुणः ब्राह्मणः अभवत्। यौवनप्राप्तौ सः इन्द्रियाणि संयम्य तपस्वी अभवत्। सः अभिज्ञाः ध्यानसमापत्तिश्च अधिगतवान्। हिमालयपादे गङ्गायाः वक्रप्रदेशे सः आश्रमं निर्मितवान्, तत्र तपस्विभिः सह ध्यानानन्दे निमग्नः निवसति स्म।

तदा गङ्गातटे बहुविधाः सर्पाः आसन्, ते तपस्विनां हानिं कुर्वन्ति स्म। बहवः तपस्विनः सर्पदंशेन मृताः। ते बोधिसत्त्वाय वृत्तान्तं न्यवेदयन्, सः समग्रं गणं स्वसमक्षं समाहूतवान्।

बोधिसत्त्वः अवदत् यत् यदि ते सर्पराजानां चतुर्णां जातीनां प्रति मैत्रीं प्रदर्शयेयुः, तर्हि कोऽपि सर्पः तान् न दशेत्। तदारभ्य ते एतासां चतसृणां कुलानां प्रति मैत्रीं कुर्युः, इति सः अवदत्। ततः सः गाथाम् उक्तवान्। तत्र विरूपक्खसर्पाणां प्रति मैत्री, एरापथसर्पाणां प्रति मैत्री, छब्यपुत्तसर्पाणां प्रति मैत्री, कण्हगोतमानां च प्रति मैत्री इति घोषितम्।

ततः सः परिधिं विस्तारितवान्। सः सर्वेषु प्राणिषु मैत्रीं कामितवान्—पादरहितेषु, द्विपदेषु, चतुष्पदेषु, बहुपदेषु वा। ततः सः प्रार्थनागाथाम् उक्तवान्, यत् एते प्राणिनः तस्य कदापि हानिं न कुर्युः। अपरया गाथया सः कामितवान् यत् पृथिव्यां जायमानाः, श्वसन्तः, चलन्तः च सर्वे प्राणिनः सुखिनः भवन्तु, कदापि अनर्थे न पतेयुः। एवं सः दर्शितवान् यत् मैत्री भेदरहितं सर्वेभ्यः प्राणिभ्यः दातव्या।

ततः बोधिसत्त्वः तपस्विनां त्रिरत्नानि स्मारितवान्। सः अवदत् यत् बुद्धः, धर्मः, सङ्घः च अनन्ताः सन्ति, परन्तु सरीसृपाः, सर्पाः, वृश्चिकाः, शतपदाः, लूताः, गृहगोधाः, मूषिकाः च सीमिताः परिमिताः च सन्ति। अनन्तानां त्रिरत्नानां शक्त्या ते एतेभ्यः सीमितेभ्यः प्राणिभ्यः रात्रौ दिवा च रक्षिताः भवेयुः इति। भगवतः तथा सप्तानां अतीतबुद्धानां स्तुत्या सः गाथां समापितवान्। एवं सः रक्षामन्त्रं रचितवान्, तत् च स्वकीयाय प्राज्ञगणाय दत्तवान्।

तदारभ्य प्राज्ञाः बोधिसत्त्वस्य उपदेशं हृदि धारितवन्तः। ते मैत्रीं सद्भावं च पोषितवन्तः, बुद्धगुणान् स्मृतवन्तश्च। एवं कुर्वन्तः सर्वे सर्पजातयः तेभ्यः दूरीभूताः। बोधिसत्त्वः ब्रह्मविहाराणां (अपरिमितमैत्र्याः, करुणायाः, मुदितायाः, उपेक्षायाश्च ध्यानगुणानाम्) अभ्यासं निरन्तरं कृतवान्, ब्रह्मलोके च पुनर्जन्म प्राप्तवान्।

शास्ता उपदेशं समाप्य जन्म अभिज्ञापितम्। तस्मिन् पूर्वजन्मनि बुद्धानुयायिनः ये भिक्षवः अद्य सन्ति, ते तस्य प्राज्ञस्य अनुयायिनः आसन्, यस्य तत्कालीनः आचार्यः स्वयं बुद्धः आसीत्। अनुवादस्य एका टिप्पणी अवलोकयति यत् एते श्लोकाः विनयस्य चुल्लवग्गे पुनः आगच्छन्ति (भिक्षुनियमग्रन्थानां विभागः), तथा च सर्पमन्त्राः संस्कृतसाहित्येऽपि सामान्याः सन्ति।

अयं आख्यानः न प्रतिज्ञा यत् मैत्री सर्वान् सङ्कटान् निवारयति। इयं शिक्षा अस्ति यत् यत्र मनुष्यः स्वनियन्त्रणे नास्ति, तेषु प्राणिषु कथं जीवेत्। तपस्विनः सर्पान् निष्कासितुं न शक्तवन्तः, परन्तु स्वहृदयानि परिवर्तितुं शक्तवन्तः। ते भयात् चिन्तां प्रति, चिन्तातः स्थिरं सुशिक्षितं आचरणं प्रति अगच्छन्। रक्षामन्त्रः उपयोगी अस्ति, यतः सः द्वे वस्तूनि संयोजयति—सर्वेषां प्राणिनां हिताय अनन्तां कामनाम्, तथा एतादृशं मनः यत् कस्यचिदपि एकस्य भयस्य अपेक्षया महत्तरं स्मरति। अत एव पश्चात्तनाः बौद्धसमुदायाः एतान् श्लोकान् एतदेव कारणं मत्वा रक्षात्मकं मन्त्रगानं रूपेण सुरक्षितवन्तः।