किम्पक्वजातकम्

पालित्रिपिटकस्य ८५ सङ्ख्याकं जातकं बुद्धः श्रावस्त्याः एकं भिक्षुं प्रति अभाषत। श्रावस्त्याः एषः भिक्षुः सुसज्जितां स्त्रियं दृष्ट्वा कामचिन्ताभिः गृहीतः, यासां त्यागः सुकरः नासीत्। एतस्य भिक्षोः कृते तस्य आकर्षकस्य बाह्यरूपस्य अधः एतादृशः सुखः कीदृशः अस्ति इति दर्शयितुं बुद्धः पुरातनीं कथां स्मृतवान्, यत्र एकः सार्थः एकेन विषवृक्षेण समानं प्रवञ्चनम् अनुभूतवान्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः (यः बहुजन्मानन्तरं बुद्धः भविष्यति) वाराणस्याः वणिजां कृते मरुस्थलानि पर्वतान् वनानि च अतिक्रम्य पञ्चशतशकटैः गुरुभारैः सार्थं नीतवान्। मार्गे वर्षाणां अनुभवात् सः सम्यक् जानाति स्म यत् अपरिचितः अरण्यः साधारणे वृक्षे अथवा लतायां कियत् सङ्कटं गोपयितुं शक्नोति।

एकां विशेषतया घनाम् अपरिचितां वनभूमिं प्रवेष्टुं पूर्वं बोधिसत्त्वः सर्वान् चालकान् कर्मकरांश्च समाहूय एकं कठोरम् आदेशं दत्तवान्। कोऽपि अपरिचितं फलं, पत्रं, पुष्पं वा तस्य परीक्षार्थं न आनयन् आस्वादयेत्, यतः एषः अरण्यः तादृशान् वृक्षान् गोपयति इति ज्ञातम्, येषां सौन्दर्यं प्राणघातकं स्वभावं आच्छादयति।

वने गहने किम्पक्कवृक्षः अवर्तत, यस्य शाखाः फलभारेण नम्राः आसन्। तानि फलानि रूपेण गन्धेन स्वादेन च सर्वोत्तमस्य पक्वस्य आम्रफलस्य तुल्यानि आसन्। क्षुधार्तः पथिकः यत् यत् विचारयितुं शक्नोति, तत्र साधारणवृक्षेभ्यः तस्य भेदः नासीत्, केवलम् एकं गुणं विना, यत् न नेत्रेण न जिह्वया समये ज्ञातुं शक्यम्: फलं भक्षितमात्रे क्षणेन क्षारवत् विषं भवति।

केचन चालकाः बोधिसत्त्वस्य आदेशानुसारम् आकर्षकानि फलानि चिन्वन्तः, परं तानि अभक्षित्वा स्वनेतुः परीक्षार्थं हस्तेषु धारयन्तः प्रतीक्षन्ते स्म। अन्ये तु क्षुधया प्रेरिताः फलस्य समृद्धगन्धेन प्रलोभिताः चेतावनीं सर्वथा उपेक्ष्य यथेष्टम् अभक्षयन्, तस्य मधुरतां प्रशंसन्तः; तदा एव विषं तेषां देहे कार्यं कर्तुम् आरब्धवत्।

यदा बोधिसत्त्वः वृक्षं प्राप्तवान्, तदा सः घातकं किम्पक्कं तत्क्षणमेव अभिज्ञातवान्। यैः अभक्षितानि फलानि धृतानि आसन्, तेषां हस्तात् सः तानि पातितवान्, तान् सर्वथा रक्षितवान्। येषां अन्नं अभक्षि, तेभ्यः सः नवनीतं लवणं उष्णजलं च मिश्रयित्वा वमनौषधं सज्जीकृतवान्, विषं निर्गमयितुम्, विषस्य कार्यं पूर्णं भवत्पूर्वमेव।

ये अचिरात् फलं भक्षितवन्तः, तथा शीघ्रं वमनौषधं प्राप्य, ते विषं मुखात् निर्गमय्य जीवन्तः अभवन्, यद्यपि क्लान्ताः। ये तु अधिकं भुक्तवन्तः, अन्वेषणे चिरतमं प्रतीक्षितवन्तः, ते चिकित्सायाः अपेक्षया विषं देहे अधिकं प्रसृतं कृत्वा प्राणान् त्यक्तवन्तः।

मृतानां दाहानन्तरं जीवितान् सार्थान् अरण्यात् नयन् बोधिसत्त्वः किम्पक्कफलस्य विषये श्रोतारं प्रति शाश्वतं दृष्टान्तं वदति स्म। तत् एतादृशं सुखं यत् भोगकाले मधुरं पच्यते, परन्तु तत्पश्चात् तादृशं विनाशं जनयति यत् कदापि भोगेन मूल्यं न प्राप्नुयात्।

यदि किम्पक्कवृक्षः स्वफलवत् घातकः दृश्येत, तर्हि कोऽपि पथिकः नेतुः चेतावनीं विना तं परिहरेत्, यतः भयमेव सावधानतायाः कार्यं सम्पादयेत्। यथार्थः सङ्कटः तु तत्र आसीत् यत् फलं कथं सम्पूर्णतया स्वं हितकरम् इव प्रच्छादयति। तत् सर्वान् बाह्यलक्षणान् प्रस्तौति, यान् क्षुधार्तः पथिकः सामान्यतः विश्वसिति—वर्णं, गन्धं, स्वादं च; सर्वं सुरक्षायै इव सूचयति, यावत् विषं साधारणं प्रत्याख्यानं व्यर्थं करोति।

बुद्धः कथां समापयन् तुलनां कामचिन्ताभिः पीडितस्य भिक्षोः प्रति प्रत्यक्षं निवर्तितवान्। इन्द्रियसुखानि किम्पक्कफलवत् आचरन्ति—यानि सेवनकाले मधुराणि भवन्ति। यः तानि अविवेकेन भक्षति, तस्य कृते तानि एतादृशं दुःखं प्रापयन्ति, यत् मधुरतायाः भोगानन्तरम् एव आगच्छति, न च पुनः निवर्तितुं शक्यते।