कोसियजातकम्

जेतवने कोसलराजः बुद्धस्य समीपम् आगतः, वर्षर्तौ सैनिकीं यात्रां आरब्धुम् इच्छन्, बुद्धस्य अनुमोदनं वा तस्य विरुद्धं परामर्शं वा आकाङ्क्षन्। प्रश्नस्य प्रत्यक्षम् उत्तरं न दत्त्वा बुद्धः कोसियजातकं—पालिग्रन्थस्य २२६ सङ्ख्याकं जातकम्—आख्यत्, यत् राज्ञः विचारितस्य तादृशस्य एव भ्रमस्य विषये प्राचीनं सावधानवचनम् अस्ति।

पुरातनकाले वाराणस्याः राजा अपि अनुचितकाले युद्धाय सज्जः अभवत्, स्वकीये राजोद्याने शिबिरं स्थापयित्वा सज्जतां कुर्वन्। तत्र, यदा राजा सङ्गृहीतसेनायाः मध्ये प्रतीक्षमाणः आसीत्, तदा बोधिसत्त्वः प्रज्ञावान् अमात्यः रूपेण तं कालचयनविषये किञ्चित् शिक्षितुं अवसरं प्राप्तवान्, यात्रा यथार्थतः आरभ्येत पूर्वम्।

एकः उलूकः, स्वाभाविकशत्रुभ्यः काकेभ्यः रक्षणार्थं, तस्मिन् एव उद्याने वेणुकुञ्जे आश्रयं गृहीतवान्। काकाः, शत्रोः गोपनस्थानं ज्ञात्वा, कुञ्जस्य सर्वतः परिवेष्ट्य स्थिताः, बलेन प्रवेष्टुम् अनिच्छन् प्रतीक्षायां सन्तुष्टाः। ते जानन्ति स्म यत् उलूकस्य एकमात्रा वास्तविकी सुरक्षा गोपने एव अस्ति, यावत् रात्रिः आगत्य तस्य तां अनुकूलतां न ददाति, यां तस्य जातिः सदा प्राप्नोति।

उलूकः सङ्कुचिते कुञ्जे प्रतीक्षणेन असहिष्णुः अभवत्। सः सूर्यास्तात् पूर्वम् एव गोपनं त्यक्त्वा निर्गतवान्, पूर्णान्धकारपर्यन्तं प्रतीक्षां न सोढ्वा, यदा काकानां दिवसदृष्टिः सर्वथा विफला भवेत् तथा तस्य गमनं मुक्तं भवेत्। यदा सः अद्यापि दीप्ते सायंकाले निर्गतः, तदा प्रतीक्षमाणाः काकाः सर्वतः तस्योपरि पतिताः, निर्दयं चञ्च्वा प्रहरन्तः, यावत् उलूकः यस्य भूमेः उपरि अतिक्रमितुम् अयतत तत्रैव मृतः अभवत्।

एतद् दृष्ट्वा राजा बोधिसत्त्वं पृष्टवान् यत् काकाः किमर्थं तं प्राणिनं हन्तुं समर्थाः अभवन्, यः रात्रौ तान् विना प्रतिरोधं हन्तुं शक्नुयात्। बोधिसत्त्वः स्पष्टम् उत्तरं दत्तवान्—यः कोऽपि स्वकीयात् उचिताश्रयात् अनुचितसमये निर्गच्छति, सः तादृशस्य एव दुःखस्य भागी भवति, यद्यपि यथोचितकाले सः कियत् प्रबलः स्यात्।

बोधिसत्त्वः अधिकं गत्वा राज्ञे अशिक्षयत् यत् सः एव सिद्धान्तः उलूकानाम् इव सेनायाः अपि शासनं करोति। शत्रोः विरुद्धं, अथवा कस्यापि महतः कर्मणः, उचितसमयात् पूर्वं प्रवृत्तिः तादृशं विनाशं आमन्त्रयति यत् कस्यापि वैयक्तिकबलेन वा कौशलेन वा निवारयितुं न शक्यते। प्राज्ञः उचितसमयं प्रतीक्षते, ऋतूनां परम्परां सम्यक् जानाति—यः उचितः ऋतुः अनुचिततः भिनत्ति—शत्रोः दुर्बलतां यथार्थतया अभिजानाति, धैर्येण च विजयं प्राप्नोति, न तु साहसस्य भ्रान्त्या त्वरया।

बुद्धः कथां समापयन् कथायाः पात्राणि कोसलराजाय अभिज्ञापितवान्, यः एतदेव परामर्शं अन्वेषन् आगतः आसीत्। आनन्दः तस्मिन् दूरे जन्मनि वाराणस्याः राजा आसीत्, यः प्रज्ञावान् अमात्यः उलूकस्य काकानां च कथया पाठं शिक्षयति स्म, सः स्वयं बुद्धः आसीत्। कोसलराजः तत् श्रुत्वा अवगतवान् यत् तस्य स्वकीयायाः वर्षर्तौ यात्रायाः कृते एषः परामर्शः प्रत्यक्षं प्रयुज्यते।

जातकस्य गभीरतरः बिन्दुः उलूकस्य स्वकीये प्रबले स्वभावे आधृतः—सः रात्रौ गोपनस्य आवरणेन काकान् अनेकशः हन्तुं सक्षमः शिकारी आसीत्। सः स्वयं दुर्बलतया न पतितः, अपितु केवलं तस्य एकस्य परिस्थितेः प्रतीक्षणस्य विफलतया, यस्य आश्रयाय तस्य शक्तिः निर्भरा आसीत्। पाठः कदापि न आसीत् यत् उलूकः दुर्बलः वा काकाः निरपेक्षेण प्रबलाः। अनुचितसमये प्रयुक्ता शक्तिः दुर्बलतातः अभिन्ना भवति, तथा उचितं क्षणं प्रतीक्षितुं पर्याप्तः धैर्यः कोऽपि प्राणी वा राजा वा धारयति तत् शक्तितः अधिकं मूल्यवान्।

उलूकः वेणुकुञ्जे गोपनेन न विफलः अभवत्; गोपनं सर्वतः समवेतानां काकानाम् उचितं प्रतिक्रिया आसीत्। सः तदा विफलः अभवत् यदा सः केवलं आश्रयं सुरक्षां मत्वा, पर्याप्तः कालः गतः इति निर्णीतवान्, यदा एकमात्रं यथार्थं मापदण्डं आसीत् यत् रात्रिः वास्तवतः आगता वा इति। अस्मिन् आख्याने धैर्यं केवलं स्थिरं तिष्ठति इति नहि, अपि तु निश्चितस्य उचितस्य कालस्य कृते स्थिरं तिष्ठति; जातकस्य कठोरतरः पाठः अयम्—यत् प्राणी सर्वाणि अन्यानि कार्याणि सम्यक् कुर्वन् अपि, एतस्य एकस्य शेषकालस्य गणनादोषेण नश्यति।

बोधिसत्त्वस्य उत्तरं यत् विशिष्टम्, तत् राज्ञे सुखदं संस्करणं न दत्तवान् इति। सः न अवदत् यत् वर्षाः युद्धं केवलम् असुविधाजनकं कुर्वन्ति, अथवा यत् पर्याप्तकुशलः सेना अनुचितसमयं स्वकौशलेन अतिक्रामति। अपि तु सः अवदत् यत् उलूकः, यः सेनायाः इव प्रबलः शिकारी आसीत्, सः कौशलस्य अभावात् न, अपि तु अनुचितसमये निर्गमनात् मृतः। कोऽपि तुल्यः कौशलः, यत् कियत् महान् अपि स्यात्, ऋतोः अनुकूलतायाः प्रतीक्षणस्य स्थाने स्थातुं न शक्नोति।