कुहकजातकम्

बुद्धः जेतवने एतां कथाम् अकथयत्, एकं भिक्षुं प्रति यस्य स्वभावः कपटी आसीत्; सः सूक्ष्मसदाचारस्य प्रदर्शनं करोति स्म, अधः तु कपटाभिप्रायं गोपयन्। तस्य भ्रातुः दर्शयितुं यत् एषा दम्भप्रवृत्तिः तस्य कृते नूतना नासीत्, बुद्धः अतिप्राचीनजन्मनः स्मरणं कृतवान्, यदा एषैव वञ्चना पूर्वं प्रयुक्ता, तथैव च गृहीता आसीत्।

तस्मिन् पूर्वकाले वाराणस्याः बहिः एकस्मिन् नगरे धार्मिकः गृहपतिः निवसति स्म, यः जटिलतापसाय पर्णकुटीं निर्मितवान् आसीत् तथा च तस्मै दैनिकं भिक्षादानं करोति स्म। गृहपतिः विश्वसिति स्म, यथा प्रायः तादृशाः गृहपतयः विश्वसन्ति, यत् यः पुरुषः त्यागस्य बाह्यचिह्नानि धारयति, सः अवश्यं सामान्यलोभात् मुक्तः भवति। कालान्तरे गृहपतिः शतं सुवर्णनिष्काः सञ्चितवान्; स्वगृहे चौरभयात् तान् तापसस्य कुटीरे रक्षार्थं निखनितुं निश्चितवान्, पवित्रपुरुषे तेषां रक्षणे विश्वसन्।

तापसः तस्य निक्षेपं स्वीकृत्य रक्षणे शपथं कृतवान्। परन्तु यदा सुवर्णं तस्य अधिकारे आगतम्, तदा लोभः तस्य यत्किञ्चित् संयमं जितवान्। केषुचित् दिनेषु गतेषु सः रहसि शतं निष्कान् उत्खनितवान्, कुटीरात् बहिः नीतवान्, नगरात् निर्गच्छतः मार्गस्य पार्श्वे एकस्य गुल्मस्य अधः पुनः निखनितवान्, यत्र केवलं सः एव स्थानं जानाति स्म।

अनन्तरं तापसः गृहपतिं प्रति गत्वा घोषितवान् यत् सः स्थिरं न तिष्ठितुं शक्नोति, यतः भ्रमणशीलः तापसः यदि चिरं वासं करोति तर्हि स्वकुटीरे आसक्तः भवितुं शक्नोति। गृहपतिः तस्य वियोगेन दुःखितोऽपि तस्य प्रतीयमानसंयमस्य सम्मानं कुर्वन् तस्मै शुभकामनाः दत्त्वा दण्डकमण्डलुभ्यां सह गन्तुम् अनुज्ञां दत्तवान्।

तापसः किञ्चित् दूरं गत्वा अकस्मात् प्रत्यावृत्तवान्। अतीव गम्भीरतया गृहपतिं समीपं गत्वा सः एकं तृणशलाकं दर्शयित्वा अवदत् यत् तत् तस्य स्वकीये जटासु गृहपतेः तृणाच्छादितात् गृहात् लग्नम् आसीत्। अदत्तं किमपि ग्रहीतुं तस्य अन्तरात्मा न सहते, वस्तु यावत् लघ्वी स्यात्, इति सः अवदत्; अतः सः एतदपि एकं तृणं प्रत्यर्पयितुं प्रत्यावृत्तवान्। एकस्य तृणस्य कृते प्रत्यावर्तनं कुर्वतः पुरुषस्य असाधारणसत्यनिष्ठा इति दृष्ट्वा गृहपतिः अतीव प्रभावितोऽभवत्।

सीमाप्रदेशं गच्छन् एकः वणिक् तत्रैव समीपे अवस्थितः आसीत्, सः समग्रं प्रदर्शनं साक्षात् अपश्यत्। तत् तस्य दृष्ट्या अनुचितम् प्रतीतम्। सः स्वमनसि विचारितवान् यत् कोऽपि मूल्यहीने तृणे एतावत् गम्भीरतया न प्रयतते, यावत् सः किमपि अतिमहत् अपहृत्य गोपयितुं न प्रयतते। तादृशी सत्यनिष्ठा, यस्य विषयः तुलनया नगण्यः, सा प्रायः चौर्यात् विचलनार्थं भवति, न तु चौर्यस्य स्वीकारार्थम्, इति सः तर्कितवान्।

अस्य सन्देहस्य वशीभूतः वणिक् गृहपतिं प्रति गत्वा आग्रहितवान् यत् सः निखनितं सुवर्णं यत्र स्थापितवान् तत्र अद्यापि अस्तीति परीक्षेत। विस्मितः किन्तु इच्छुकः गृहपतिः कुटीरं गत्वा तत्स्थाने खननं कृतवान्। तस्मिन् केवलं शून्यः गर्तः प्राप्तः। यत् सुवर्णं तापसः रक्षितुं शपथं कृतवान्, तत् लुप्तम् आसीत्; यत् तृणं सः भक्त्या प्रत्यर्पितवान्, तत् इदानीं महत्तरस्य अपराधस्य सुविधाजनकं छद्मवेषम् इव प्रतीयते स्म।

गृहपतिः वणिक् च तापसस्य अनुसरणं कृत्वा मार्गे तं प्राप्तवन्तौ, साक्षात् च तं प्रत्यक्षं सम्मुखीकृतवन्तौ। तस्य कपटं पूर्वमेव ज्ञातवद्भिः नरैः सम्मुखीभूतः तापसः स्वप्रदर्शनं परं धारयितुं न शक्तवान्। सः चौर्यं स्वीकृत्य तान् तं गुल्मं यत्र शतं सुवर्णनिष्काः निगूढाः आसन् प्रति नीतवान्। गृहपतिः स्वनिखनितस्य धनस्य प्रत्येकं निष्कं पुनः प्राप्तवान्।

तापसः अपमानपूर्वकं प्रेषितः इत्यस्मात् पूर्वं वणिक् एकं श्लोकम् उक्तवान्, यः सम्पूर्णस्य प्रसङ्गस्य स्थायिनी स्मृतिः अभवत्: दुष्टेन कथितः वृत्तान्तः कियान् विश्वसनीयः, तृणे कीदृशी सावधानता, सुवर्णे कीदृशः प्रमादः। तेषु अल्पेषु वचनेषु कथायाः समग्रः उपदेशः निहितः आसीत् — यत् लघुः दृश्यमानः सत्यनिष्ठा कदाचित् केवलं महान् अदृश्यः चौर्यः गोपयितुं साधनमात्रं भवति, तथा च यथार्थः सद्गुणः स्वं प्रमाणयितुं श्रोतारं न अपेक्षते।

कथां समाप्य बुद्धः जेतवने समवेतानां भिक्षूणां कृते पात्राणाम् अभिज्ञानम् अकरोत्। तस्मिन् पूर्वजीवने यः कपटी तापसः आसीत्, सः एव अद्य सङ्घे स्वकीयं पुरातनं दम्भाभ्यासं सेवमानः कपटी भ्राता इति सः अवदत्। यः विवेकी वणिक् वञ्चनां प्रकाशितवान्, सः पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वरूपेण स्वकार्येण यात्रां कुर्वन् स्वयम् एव आसीदिति बुद्धः प्रकटितवान्।

कुहककथा क्षुद्रखण्डक-निकायस्य (पालि-सूत्रपिटकस्य एकः विभागः) अन्तर्गतस्य पालि-जातकसङ्ग्रहस्य प्रथमभागे क्रमाङ्कः 89 इति मान्यतां प्राप्ता अस्ति, तथा च प्रज्ञापारमितायाः — विवेकस्य पारमितायाः — क्लासिकोदाहरणेषु गण्यते। अस्याः शिक्षा न तु बाह्यधार्मिकाचारस्य निरर्थकता, अपि तु यथार्थः सद्गुणः शान्तः सुसङ्गतश्च भवति, प्रदर्शितः सद्गुणः तु यदा सर्वाधिकं आवश्यकः तदैव आवरणरूपेण स्वात्मानं प्रकटयति। बौद्धशिक्षणपरम्परासु एषा कथा दीर्घकालं यावत् चेतावनीरूपेण सेवते — एकस्मात् नाटकीयचेष्टायाः आधारेण कस्यचित् चरित्रं न विचारणीयम्, अपि तु कालेन तस्य आचरणस्य समग्रप्रतिरूपेण।