कुम्भील जातकम्

यदा बुद्धाय ज्ञातं यत् देवदत्तः पुनः तस्य वधाय उपायं चिन्तयति, तदा सः भिक्षून् अवदत् यत् इदं प्रथमं न। देवदत्तः पूर्वं दीर्घतरे काले अपि तस्य जीवितम् अन्वेषितवान्, तदा च सः अधुना इव असफलः अभवत्। सः तेभ्यः तां सम्पूर्णां पूर्वकथां प्रोवाच।

तस्मिन् पूर्वे काले, ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति, बोधिसत्त्वः नद्याः तीरे वानररूपेण न्यवसत्। नद्याः मध्ये आम्रपनसवृक्षैः सघनः द्वीपः आसीत्। तीरस्य द्वीपस्य च मध्यभागे एका विस्तीर्णा शिला जलात् उन्नता आसीत्। वानरस्य महाबलात् सः प्रतिदिनं द्वाभ्यां प्लवनाभ्यां सम्पूर्णं मार्गं लङ्घितुं शक्नोति स्म, तीरात् शिलां, शिलातः द्वीपं च; सायं च तेनैव मार्गेण प्रत्यागच्छति स्म।

तस्यां नद्यां कुम्भीलनामा मकरः स्वभार्यया सह अवसत्। वानरस्य प्रतिदिनं सन्तरणं दृष्ट्वा मकर्याः तादृशस्य प्राणिनः हृदयं खादितुं तीव्रा तृष्णा उदपद्यत; सा स्वपतिं तस्य कृते तं ग्रहीतुं याचितवती। कुम्भीलः प्रतिज्ञां कृतवान् यत् तस्मिन्नेव सायंकाले वानरः तेषां वशे भविष्यति; ततः सः मध्यनद्याः शिलां प्रति तरित्वा, तस्याः आर्द्रपृष्ठे आत्मानं सम्पीड्य, पूर्णतः निश्चलः शयितवान्, सायंकाले वानरस्य तस्मिन् अवतरणं प्रतीक्षमाणः।

सूर्यास्तसमये द्वीपे यथेष्टं भुक्त्वा बोधिसत्त्वः प्रत्यागमनाय जलतीरम् आगत्य किञ्चित् विपरीतं दृष्टवान्। नद्याः जलस्तरः प्रातःकालात् न परिवर्तितः, तथापि शिला प्रातःकालापेक्षया जलरेखायाः उपरि उन्नततरा प्रतीयते स्म। तस्यां शिलायां शत्रुः निगूढः अस्तीति शङ्कमानः सः स्वयं सङ्कटे पदं अनिधाय स्वशङ्कां परीक्षितुं व्यवसितवान्।

जलस्योपरि हर्षेण आह्वयन् वानरः शिलां पृष्टवान् यत् सा सायं सामान्यम् अभिवादनं किमर्थं न प्रत्यभाषत। मौनं लब्ध्वा सः पुनः आह्वयत्, यथा किञ्चित् विस्मितः यत् तस्य पुरातनः सखा शिला अद्य रात्रौ किमपि वक्तुं न धारयति। कुम्भीलः स्वजिह्वायाः परितः सम्मीलमानं पाशं अबुध्यमानः अतर्कयत् यत् शिला सामान्यतः वानराय प्रत्युत्तरं दद्यात्, अधुना मौनं केवलं किञ्चित् असङ्गतं सूचयिष्यति इति। अतः सः प्रत्यभाषत, तस्यां शिलायां कः किं च प्रतीक्षते इति स्पष्टं प्रकाशयन्।

कुम्भीलम् एव सम्मुखम् अस्य इति ज्ञात्वा यः तस्य हृदयम् उत्पाटयितुं प्रतीक्षते स्म, बोधिसत्त्वः पूर्णं धैर्यं रक्षितवान्। यः मार्गः अधुना न विद्यते तं प्रति पलायनस्य स्थाने, सः घोषितवान् यत् यतः अन्यः पारगमनस्य उपायः नास्ति, अतः सः आत्मानं समर्पयिष्यति, मकरं च यथाशक्ति मुखं विवृत्य सः सरलतया तस्मिन् प्लवितुं शक्नुयात् इति याचितवान्।

बोधिसत्त्वः मकराणां विषये एकं तत् ज्ञातवान् यत् क्षुधया कुम्भीलः सर्वथा विस्मृतवान्: तेषां मुखस्य पूर्णविस्तारणं तत्क्षणमेव तेषां नेत्रे निमीलयति। यदा कुम्भीलः स्वाहारग्रहणाय मुखं विस्तृतं कृतवान्, तदा सः सम्पूर्णतया अन्धः अभवत्। तस्मिन्नेव क्षणे बोधिसत्त्वः द्वीपात् उत्प्लुत्य, मकरस्य तुण्डाग्रे एकस्य हृदयस्पन्दस्य कालमपि स्पृशित्वा, कुम्भीलेन तस्य अवतरणम् अनुभूतात् पूर्वं परतीरं सुरक्षितं प्रत्युत्प्लुतवान्।

यदा कुम्भीलः नेत्रे उन्मीलितवान्, तदा सः वानरं तस्योपरि न्यग्रोधवृक्षे अक्षतम् उपविष्टं दृष्टवान्; सः क्रोधात् न, किन्तु निष्कपटां प्रशंसां प्रदत्तवान्। सत्यं, प्रज्ञा, साहसम्, सर्वस्य पणे निवेशनेच्छा च यः धारयति, यथा वानरः अधुना एव कृतवान्, सः कस्यापि प्रतिपक्षिणः द्वारा, शरीरेण वा मनसा वा, वस्तुतः पराजितः न भवितुम् अर्हति, इति सः अवदत्। एवम् उक्त्वा सः एकाकी नद्यां प्रत्यावृत्तवान्।

बुद्धः कुम्भीलं देवदत्तरूपेण, मकर्याः भार्यां चिञ्चमाणविकारूपेण, सा या पश्चात् बुद्धस्य एव विरुद्धं मिथ्याभियोगान् आरोपयिष्यति, इति निर्दिश्य उपदेशं समापितवान्। पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या २२४ इति एषा कथा अनेन रूपेण अभिलिखिता।

कुम्भीलस्य विनाशः तस्य घातस्य कस्याश्चित् दुर्बलतायाः कारणात् न, किन्तु यस्मिन् क्षणे सः स्थिरः न स्थित्वा वक्तुं चितवान् तस्मिन् एकस्मिन् क्षणे आगतः। मौनी शिला वानराय निश्चितं किमपि न कथयेत्, केवलं संशयं जनयेत्, यं वानरः पदं निधाय पूर्वं अपि अपरीक्ष्य त्यजेत्। यं प्रश्नम् अनुत्तरितं त्यजेत्, तस्मिन् प्रश्ने कुम्भीलस्य स्वकीयः स्वरः प्रत्यभाषत; तेन वानरस्य अर्धनिर्मितः संशयः तस्य प्रतीक्षमाणस्य किम् कुत्र इति निश्चितज्ञाने परिणमत्।

वानरस्य मकरस्य मुखे साक्षात् प्लवनप्रस्तावः न आत्मसमर्पणम् आसीत्, किन्तु घातकं भक्षकं तस्य विनाशकम् एकं कर्म कारयितुं एकः एव उपायः आसीत्। कुम्भीलः स्वनेत्रे साक्षात् पिधातुं न प्रेरयितुं शक्यते स्म, किन्तु क्षुधा यावत् आवश्यकं तावत् मुखं विस्तारयितुं प्रेरयितुं शक्यते स्म; तथा कृते मात्रेण एव नेत्रे स्वयमेव निमीलिते। वानरः पाशात् यथा पलायितः न, तथा अपि तस्य स्वयंयन्त्रं अभ्यन्तरात् निरस्त्रं कर्तुं प्रतीक्षितवान्।