कूटवाणिज जातकम्

जेतवने श्रावस्त्याः एकः धर्मनिष्ठः वणिक् बुद्धाय निवेदितवान् यत् तस्य सहभागी अप्रामाणिकः व्यापारलाभस्य विभागं निरन्तरं विलम्बयति। वञ्चकः अचिन्तयत् यत् दीर्घयात्रया क्लान्तः सत्यनिष्ठः पुरुषः गृहे अतिभोगं करिष्यति, न्याय्यः विभागः च प्रवर्तितुं प्राक् एव मरिष्यति। बुद्धः अवदत् यत् तस्य सहभागिनः अप्रामाणिकता न नूतना; सः एव वञ्चकः अतिप्राचीने जन्मनि एतमेव खेलम् अक्रीडत्, तां कथां च सम्पूर्णतया आख्यातवान्।

यस्मिन् पूर्वयुगे ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, तस्मिन् काले बोधिसत्त्वः राजकर्मचारिणः पुत्रः रूपेण जातः, ततः च मुख्यन्यायाधीशः अभवत्। तस्मिन् नगरे एकः ग्रामीणः स्वसुहृदे नगरवासिने पञ्चशतानि भारीणि लौहलाङ्गलफलानि रक्षार्थं न्यस्तवान्, विश्वसन् यत् यदा सः याचिष्यति तदा सः तानि प्रत्यर्पयिष्यति।

नगरवासी सर्वाणि लाङ्गलफलानि विक्रीय धनं स्वीकृतवान्। स्वीयं बहानं सज्जयितुं सः यत्र लोहं संगृहीतम् आसीत् तस्य परितः मूषकमलानि विकीर्णवान्। यदा ग्रामीणः आगत्य स्वलाङ्गलफलानि याचितवान्, तदा नगरवासी विलपन् अवदत् यत् मूषकाः तानि खादितवन्तः, मलानि च तस्मै प्रदर्शितवान्।

ग्रामीणः असत्यं तत्क्षणमेव अवगतवान्, किन्तु क्रोधस्य कमपि लक्षणं न दर्शितवान्। सः कलहं विना तां व्याख्यां स्वीकृतवान्, स्वप्रत्युत्तरं सज्जयन् विषयं शान्तं स्थापितवान्।

कतिपयकालानन्तरं ग्रामीणः नगरवासिनः तरुणं पुत्रं स्नानार्थं स्वेन सह नीतवान्, बालकं च मित्रस्य गृहस्य अन्तःकक्षे गुप्तं स्थापितवान्। सः एकाकी प्रत्यागतवान्। यदा नगरवासी व्याकुलः सन् पृष्टवान् यत् तस्य पुत्रः कुत्र अस्ति, तदा ग्रामीणः उत्तरितवान् यत् नदीतीरात् एकः श्येनः बालकं गृहीत्वा तेन सह उड्डीनवान्।

नगरवासी इदम् असत्यम् इति उक्त्वा विषयं न्यायालये नीतवान्, ग्रामीणः च गन्तुं सम्मतवान्। बोधिसत्त्वस्य समक्षे, यः मुख्यन्यायाधीशः आसीत्, यः अनेकानि जन्मानि अनन्तरं बुद्धः भविष्यति, नगरवासी तर्कितवान् यत् तस्य पुत्रः अपहृतः, निर्णयं च अयाचत। ग्रामीणः श्येनकथां पुनरुक्तवान्। यदा बोधिसत्त्वः पृष्टवान् यत् श्येनाः बालकान् कुत्र नयन्ति, तदा ग्रामीणः आह्वानरूपेण उत्तरितवान्: यदि मूषकाः लौहलाङ्गलफलानि भक्षितुं शक्नुवन्ति, तर्हि श्येनः अपि बालकं हर्तुं शक्नोति; यदि मूषकाः न शक्नुवन्ति, तर्हि श्येनः अपि न शक्नोति। ततः सः निर्णयं याचितवान् यत् लाङ्गलफलानि वस्तुतः भक्षितानि आसन् वा इति।

बोधिसत्त्वः अवलोकितवान् यत् ग्रामीणः छलस्य प्रतिकारं छलेन करोति, योजनां च सुरचितां प्रशंसितवान्। ततः सः द्वे गाथे उक्तवान्। प्रथमायां वञ्चकं प्रति कृतः छलः सुविचारितः भवति: यदि मूषकाः लाङ्गलफलं भक्षितुं शक्नुवन्ति, तर्हि श्येनः बालकं किमर्थं हर्तुं न शक्नोति? द्वितीयायां वञ्चकस्य कृते सर्वदा अधिकं वञ्चनं भवति, वञ्चनस्य प्रत्युत्तरं वञ्चनम् एव भवति: वञ्चकः लाङ्गलफलानि प्रत्यर्पयतु, यः तानि नष्टवान् सः बालकं प्रत्यर्पयिष्यति। एवं प्रत्येकः स्वहारितं पुनः प्राप्तवान्।

बुद्धः उपदेशं समापयन् प्रकटितवान् यत् अतीतस्य वञ्चकः वर्तमानस्य कपटी सहभागी च एकः एव पुरुषः आसीत्, तथा च चतुरः पुरुषः अपि उभयोः कथयोः एकः एव आसीत्। बोधिसत्त्वः स्वयम्, यः मुख्यन्यायाधीशः वञ्चनस्य प्रशंसां कृतवान् तथा वञ्चनस्य एव तर्केण प्रत्युत्तरं दत्तवान्, सः बुद्धः आसीत्। पालित्रिपिटकस्य जातकसंख्या २१८ अस्मिन् रूपे एतां कथां अभिलिखति।

नगरवासिनः मूषककथा तथा निर्मिता आसीत् यत् कोऽपि तां प्रत्यक्षं खण्डयितुं न शक्नुयात्; शून्यं भाण्डागारं विकीर्णाः मलाः च केवलं यत् लोहं सः पूर्वमेव विक्रीतवान् तस्य अभावं विना कमपि परीक्षणीयं न अवशिष्टवन्तः। ग्रामीणस्य श्येनविषयिका प्रत्युत्तरकथा अपि तथैव निर्मिता आसीत्, यत् विपण्यां स्थितः कोऽपि सत्यापयितुं वा खण्डयितुं वा न शक्नोति। उभे असत्ये न केवलं भावेन समाने आस्ताम्, अपि तु समानेनैव विधिना निर्मिते आस्ताम्; तेन एव ग्रामीणः एकां द्वितीयस्याः पार्श्वे स्थापयित्वा न्यायालयं तयोः युगपत् निर्णयं याचितुं समर्थः अभवत्।

ग्रामीणस्य मूषककथां प्रथमवारं श्रुत्वा शान्तः स्वीकारः प्रथमदृष्ट्या स्वसम्पत्तिं रक्षितुम् अतिमृदुः पुरुषः इव प्रतीयते। किन्तु तत् तथा नासीत्। बालकार्थं सुरक्षितं स्थानं सज्जयितुं प्रथमकथायाः सम्यक् अनुरूपां द्वितीयां सुदृढां कथां निर्मातुं च तस्य कालः आवश्यकः आसीत्; तत्क्षणम् एव क्रोधप्रदर्शनं नगरवासिनं स्वरक्षायाम् अधिकं सावधानं कुर्यात्। तस्य धैर्यम् एव तस्याः योजनायाः प्रथमं पदम् आसीत्, या विषयं न्यायाधीशस्य समक्षं स्थापितवती।

बोधिसत्त्वस्य निर्णयः केवलं न अवधारितवान् यत् कः स्वकथायां सत्यं वदति, यतः उभयोः कापि कथा सत्या नासीत्। अपि तु सः उभयोः अधः स्थितं तर्कं युगपत् परीक्षितवान्, दर्शयन् यत् यः मूषकाः लोहं भक्षन्ति इति दावं करोति, तस्य बालकं हरन् श्येनविषये तुल्यम् असम्भाव्यं दावं निषेद्धुं कोऽपि आधारः न अवशिष्यते। द्वे मिथ्याकथे एकैकां पृथक् अपरीक्ष्य परस्परं सम्मुखं स्थापयित्वा, गाथाभिः नगरवासिनः स्वेन एव वृतं शस्त्रं लाङ्गलफलानां प्रत्यर्पणस्य साधनम् अभवत्।