महासुपिनजातकम् — षोडशमहास्वप्नाः बुद्धप्रज्ञा च

पालित्रिपिटके सप्तसप्ततितमं (७७) जातकम् इदं भगवता बुद्धेन जेतवनविहारे कथितम्। कोसलदेशस्य राजा प्रसेनजित् रात्रौ स्वेदसिक्तः प्रबुद्धः अभवत्। षोडश विचित्रैः अशुभैः च स्वप्नैः सः कम्पितः आसीत्, येषां तात्पर्यम् स्वयं अवगन्तुं सः न शशाक।

तस्य निद्रां भङ्गयितेषु स्वप्नेषु चत्वारः कृष्णाः वृषभाः चतुर्दिक्षु आगत्य राजाङ्गणे युद्धाय प्रावर्तन्त, किन्तु केवलं गर्जित्वा निनादं कृत्वा युद्धं विना एव अगच्छन्। लघवः वृक्षाः गुल्माः च वितस्तिद्वयमात्रम् उन्नताः सन्तः एव पुष्पिताः फलिताः च अभवन्। गावः तस्मिन् एव दिने जातान् वत्सान् क्षीरं पाययन्ति स्म। बलिष्ठाः शकटवाहाः वृषभाः मोचिताः, तेषां स्थाने तरुणाः वत्साः योजिताः, येन शकटानि स्थिराणि अभवन्। शतसहस्रमूल्यं सुमार्जितं हिरण्यभाजनं वृद्धस्य शृगालस्य मूत्रत्यागाय अधोधृतम्। पञ्चवर्णानां पद्मानां गम्भीरं सरः केवलं तीरेषु स्वच्छजलम् आसीत्, मध्यं तु पङ्किलम् अभवत्।

भीतः स्वराज्यस्य विषये च चिन्तितः प्रसेनजित् प्रभाते स्वकीयान् राजब्राह्मणान् आहूतवान्। ते विलम्बं विना अघोषयन् यत् एते स्वप्नाः राज्यस्य विपदं सूचयन्ति, यदि महायज्ञे सहस्रशः वृषभाः अश्वाः अन्ये च पशवः तत्क्षणम् न हन्येरन्, येन अशुभानि निवर्तेरन्।

महिषी मल्लिका स्वल्पैः स्वप्नैः उत्तरार्थं तावतीं हिंसाम् अपेक्षमाणे तस्मिन् उपाये न सन्तुष्टा आसीत्। सा पतिं प्रेरयति स्म यत् ब्राह्मणमन्त्रणाम् अपहाय स्वप्नान् जेतवने भगवतः समीपं नयेत्, यतः यः सर्वं स्पष्टं पश्यति सः स्वप्नस्य सत्यं द्रष्टुं कस्यापि प्राणिनः वधम् न अपेक्षते इति सा विश्वसिति स्म।

राजा जेतवनं गत्वा यथा लब्धान् षोडश स्वप्नान् भगवतः पुरतः निवेदयामास। इतिहासात् विच्छिन्नां स्वकीयां व्याख्यां दातुं न, परं भगवान् अतिप्राचीनं कालम् आश्रित्य आख्यानेन उत्तरं दत्तवान्, यत्र अन्यः राजा अपि एतान् एव स्वप्नान् दृष्ट्वा प्रबुद्धः अभवत्।

तस्मिन् सुदूरे युगे वाराणस्याः राजा ब्रह्मदत्तः प्रसेनजितः यथा एव स्वप्नान् अपश्यत्। तस्य स्वकीयाः ब्राह्मणाः प्रसेनजितः पुरोहितैः इदानीम् एव दत्तम् उपदेशम् एव अददन्—स्वप्नैः सूचितम् अनर्थं निवारयितुं जीवानां महायज्ञः। वधस्य सज्जता तत्क्षणम् आरब्धा, राज्ञः आज्ञया हन्तुं बहवः पशवः संगृहीताः।

यज्ञार्थं समवेतेषु ब्राह्मणेषु एकः युवा विद्वान् आसीत्, यः वृद्धैः प्रवर्त्यमानं कार्यं स्वीकर्तुं न शशाक। सः तर्कयति स्म यत् एतावतां प्राणिनां हननं तैः एव शास्त्रैः सह कदापि न सङ्गच्छते, यान् पुरोहिताः स्वयं पालयितुम् इच्छन्ति। सत्या प्रज्ञा रक्तं स्वमूल्यरूपेण कदापि न याचते।

स्वतपसा लब्धगम्भीरदृष्टिः बोधिसत्त्वः तदा हिमालये तापसरूपेण वसन् दूरात् एव वाराणस्यां भाव्यं वधं विज्ञाय संकल्पितवान् यत् तत् उत्तरं विना न प्रवर्तेत। सः आकाशमार्गेण गत्वा राज्ञः स्वोद्याने आसनं गृहीतवान्। तत्र युवा ब्राह्मणः तम् अवलोक्य तत्क्षणम् अजानात् यत् सः एव आचार्यः यः यज्ञात् अपि सत्यतरं समाधानं राज्ञे दातुं समर्थः।

युवा ब्राह्मणः राजानं ब्रह्मदत्तम् उद्याने तापसस्य समीपम् आनयत्। राजा प्रचलन्तीं सज्जतां स्थगयित्वा षोडश स्वप्नान् समग्रं न्यवेदयत्, विश्वसन् यत् एषः अनपेक्षितः अतिथिः तेषु तत् द्रक्ष्यति यत् स्वकीयाः पुरोहिताः सर्वथा न अवलोकितवन्तः।

बोधिसत्त्वः राज्ञः प्रत्येकं स्वप्नं क्रमशः श्रुत्वा राज्ञः तोषपर्यन्तं सम्यक् व्याख्यातवान्। प्रत्येकं दर्शनं ब्रह्मदत्तस्य स्वराज्यं प्रति कमपि भयं न सूचयति, अपि तु आगामिनां युगानां स्वभावम् इति सः दर्शितवान्। तेषु सुदूरेषु युगेषु नृपाः अधर्मिणः भविष्यन्ति, अमात्याः भ्रष्टाः, सामान्याः जनाः च तान् एव सद्गुणान् उपेक्षिष्यन्ते येषु अधुना राज्ञः स्वराष्ट्रं शान्तिम् अवाप्नोति, इति सः अवदत्। अतीव आश्वस्तः ब्रह्मदत्तः यज्ञं सर्वथा निवार्य संगृहीतान् सर्वान् पशून् अक्षतान् मुक्तवान्।

पुराणाख्यानं समाप्य भगवान् बुद्धः प्रसेनजितं प्रति परावृत्तः। स्वकीयानि षोडश स्वप्नानि अपि तापसः ब्रह्मदत्ताय पूर्वं यत् तात्पर्यं दत्तवान् तदेव दर्शितवान्—सुदूरभविष्यत्काले निर्दिष्टाः सावधानसूचनाः, न तु सम्मुखे स्थितं राजानम् उद्दिश्य इति। एतत् श्रुत्वा प्रसेनजित् स्वपुरोहितैः प्रेरितं यज्ञं परित्यज्य तस्य नाम्ना वधाय संगृहीतान् सर्वान् पशून् मोचितवान्।

कथायाः अन्ते भगवान् बुद्धः ब्रह्मदत्तराजम् आनन्देन, प्रश्नं विना यज्ञं प्रवर्तयितुम् अनिच्छन् युवा ब्राह्मणः च सारिपुत्रेण अभिजानाति स्म। अनावश्यकहिंसायाः प्रतिरोधे समानं शौर्यम्, भयस्य उत्तरं रक्तेन न अपि तु अवबोधेन दातुं समा धीरा प्रज्ञा च अविच्छिन्नं सञ्चरितवती। सा प्राचीनात् वाराणसीराजसभायाः जेतवनोद्यानं प्रति प्रावहत्, यत्र अन्यस्य राज्ञः षोडश स्वप्नाः अन्ते शान्तिम् अलभन्त।