मगधस्य ग्रामजनानां कथा, यैः अयोग्यः शत्रुः अभिलक्षितः
पालिसङ्ग्रहे क्रमाङ्कः ४४ इति निर्दिष्टं जातकम्— बुद्धस्य पूर्वजन्मनां परम्परागता कथा, नैतिकशिक्षार्थम् आख्याता— बुद्धेन मगधस्य एकस्य ग्रामस्य विषये उक्तम्, यत्र ग्रामजनाः वने कार्यं कुर्वन्तः मशकसमूहैः पीडिताः धनुर्बाणान् गृहीत्वा कीटानाम् उपरि प्रहारं कर्तुम् आरब्धवन्तः। लघु चपलं च लक्ष्यं प्रति बाणान् मुञ्चन्तः ते केवलं परस्परं क्षतं कृतवन्तः, स्वयमेव विकलाङ्गाः अभवन्, यत् योजना तेषां शान्तये आसीत्। अविवेकेन दत्तस्य साहाय्यस्य मूर्खतां दर्शयितुं बुद्धः काशीदेशस्य प्राचीनां कथां स्मरितवान्।
क्षणिकशान्तिम् इच्छन् तक्षकः
काशीदेशस्य सीमाग्रामे एकः वृद्धः तक्षकः वसति स्म, यः खालित्यः श्वेतकेशः च आसीत्, एकस्मिन् मध्याह्ने स्वकीये कर्मशालायां दारुखण्डं तक्षयन् उपविष्टः। दिवसः उष्णः आसीत्, कार्यकाले तस्य नग्ने शीर्षे स्वेदबिन्दवः सञ्जाताः, येन एकः बृहत् मशकः आकृष्टः, यः शीघ्रं तत्र उपविश्य तं तीव्रं दष्टवान्।
पुत्रः यः स्वभक्तिं प्रमाणयितुम् उत्सुकः
तक्षकस्य पुत्रः, यः कर्तव्यपरायणः किन्तु सरलमतिः पितरि प्रगाढं प्रेम करोति स्म, केवलं पितुः कृते उपयोगी भवितुम् इच्छति स्म, समीपे एव स्थितः आसीत्। पितुः दंशजन्यं रोषं श्रुत्वा बालकः तं दुरात्मानं स्वयमेव दूरीकर्तुं सङ्कल्पितवान्, एतेन लघुसेवया स्वस्य स्नेहं प्रदर्शयितुम् उत्सुकः।
अस्य भारस्य विचारं विना गृहीतं शस्त्रम्
हस्तेन केवलं कीटं दूरीकर्तुं यत्र बालकः समीपस्थं महत् काष्ठच्छेदकं कुठारं गृहीतवान्, स्वस्य अशिक्षितबुद्ध्या तर्कयन् यत् एतादृशः हठी कीटः निर्णायकं प्रत्युत्तरम् अर्हति। सः पितुः पृष्ठभागे स्थित्वा, वृद्धस्य कर्णयोः मध्ये विश्रमन्तं मशकं सूक्ष्मतया लक्ष्यीकृत्य, बाहुबलेन सर्वशक्त्या कुठारं प्राहरत्।
दंशस्य उत्तरे अधिकतरं हानिं कृतः प्रहारः
भारी कुठारः लक्ष्यं सम्यक् प्राप्य तस्मिन् एव क्षणे तक्षकस्य प्राणान् अहरत्, यत् भयानकं भाग्यं लघुः दंशकारी कीटः स्वयं कदापि आनेतुं न शक्नोति स्म। लक्ष्यतया अभिप्रेतेन प्रहारेण अस्पृष्टः मशकः सरलतया उड्डीय अक्षतः गतः, पश्चात् बालकस्य सद्भावः यं शोकं कदापि शमयितुं नाशक्नोत्, तं विहाय।
परिणामदर्शनाय समुपस्थितः वणिक्
बोधिसत्त्वः (पूर्वजन्मनि भविष्यद् बुद्धः), तस्यैव ग्रामस्य व्यापारी, तदा दिवसे स्वोपयोगार्थं काष्ठं परीक्षितुम् आगतः। सः कर्मशालां प्राप्तः यदा तत्र परिवारस्य क्रन्दनध्वनिः आरब्धः, तदा विवेकविहीनभक्तेः मूल्यं तत्र समवेतं परिवारं किम् अभवत् इति सः तत्क्षणम् एव अवगतवान्।
दुःखात् प्राप्तः पाठः, यत् न आवश्यकम् आसीत्
यत् घटितं तत् निरीक्ष्य बोधिसत्त्वः तादृशानि वचनानि उक्तवान्, यानि तक्षकस्य विस्मृतेः बहुकालानन्तरम् अपि अस्य कथायाः वहनं करिष्यन्ति— बुद्धिहीनः सुहृत् अपेक्षया बुद्धिमान् शत्रुः बहुलं सुरक्षितः भवति। विचारशीलः विरोधी विवेकेन स्थगितः भवितुं शक्नोति, किन्तु स्नेहशीलः मूर्खः, केवलं साहाय्यम् इच्छन्, एतादृशं विनाशम् आनेतुं शक्नोति यत् द्वेषः अपि कदापि उद्दिश्य न अभवत्।
बुद्धः वृद्धस्य तक्षकस्य गृहं पुनः किमर्थम् आगतवान्
बुद्धः कथां समापयन् स्वश्रोतॄन् स्वकीयैः बाणैः स्वकीयैः क्षतैः च पुनः सम्मुखीकृतवान्। मगधस्य ग्रामजनाः ये मशकदंशं धनुषा प्रत्युत्तरं दातुम् अचेष्टन्त, ते प्रत्येकं स्वस्वरूपेण तम् एव मार्गं गतवन्तः यं मार्गम् एकः बालकः कुठारेण तम् एव तुच्छं पीडनं प्रत्युत्तरितवान् आसीत्। उभयत्र हानिः द्वेषात् नासीत्, अपि तु अतित्वरायाः कारणेन, यः परिस्थितौ यथार्थतया उचितं प्रत्युत्तरं जानितुं विवेकरहितः आसीत्।
उपदेशस्य स्थायी रूपम्
मगधस्य विशिष्टमशकानि तथा काशीदेशस्य विशिष्टमशकं विस्मृत्यनन्तरम् अपि, बोधिसत्त्वेन तक्षकस्य कर्मशालायां प्रथमं कृता तुलना तथैव उपयोगिनी अवशिष्टा। यत् साधनं समीपे अस्ति तत् गृहीतुं पूर्वं प्रस्तुता प्रतिक्रिया वास्तविकसङ्कटस्य अनुरूपा अस्ति वा इति विचारणीयम्। शुद्धाः सद्भावाः अपि, यद्यपि निष्कपटाः, स्वकीयया त्वरया जनितस्य हानेः विरुद्धे कदापि कवचं न सिद्धाः अभवन्, यदि कुठारं धारयति हस्तः असावधानस्य बालकस्य हस्तः अस्तु वा भयभीतस्य ग्रामजनसमूहस्य।
ज्ञातव्य-विशेषः
इयं कथा पालिजातकस्य चतुश्चत्वारिंशत्तमं (४४) जातकम्, रोहिणीजातकेन (४५) सह मूर्खसंसर्गदोषं प्रतिपादयति।
बोधिसत्त्वः प्रज्ञावान् श्रेष्ठिरूपेण 'वरं बुद्धिमता शत्रुः' इति चिरंतनं नीतिवचनम् उपादिशत्।
प्रज्ञापारमिताया महत्त्वं प्रदर्शयति, यतः विवेकरहिता सद्भावनापि सर्वनाशाय कल्पते।
मशकान् विध्यन्तः परस्परं क्षताः मगधग्रामिकाः प्रति भगवता बुद्धेन इयं कथा प्रणीता।
प्राचीनभारतीयकथासु मक्षिकां हन्तुं स्वामिनं हतवतो वानरस्य ऋक्षस्य वा कथायाः मूलमिदम्।
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता