मक्कटजातकम्

पालि-जातकनिकायस्य क्रमाङ्कः १७३ इति निर्दिष्टं मर्कटजातकं बुद्धेन जेतवने उक्तम्, एकस्य भिक्षोः कारणेन, यः सब्रह्मचारिषु छलप्रवृत्तेः कारणेन प्रसिद्धः आसीत्। बुद्धः सभायै अवदत् यत् अयं पुरुषः वञ्चकः सिद्धः इति प्रथमवारं न आसीत्; प्राचीने जन्मनि, यदा सः वानरः रूपेण जातः आसीत्, तदा सः उष्णस्य अग्नेः कारणेन तादृशम् एव छलम् आचरितवान्।

ब्रह्मदत्तस्य वाराणस्यां शासनकाले बोधिसत्त्वः (पूर्वजन्मनि भविष्यद् बुद्धः) ब्राह्मणकुले जातः। भार्यायाः मरणानन्तरं सः स्वकीयं तरुणं पुत्रं गृहीत्वा हिमालयवने तपस्विरूपेण निवसितुं गतः, तत्र बालकं स्वाश्रमस्य सरलेन नियमेन पालयन्।

वर्षाकाले पिता पुत्रश्च स्वकुटीरस्य अन्तः अग्निसमीपे स्वशरीरम् उष्णीकुर्वन्तौ उपविष्टौ। समीपे एव शीतेन प्रचण्डवर्षया च प्रपीडितः एकः वानरः दूरात् तौ दृष्ट्वा कम्पमानः, स्वस्य दशायाः कारणेन तेषु गृहे स्वागतं न लभते इति अवगतवान्।

समीपे एकः तपस्वी सम्प्रति मृतः आसीत्, तस्य वस्तूनि यथास्थितानि आसन्— वल्कलवस्त्रम्, वेत्रनिर्मितः पेटकः, वक्रः दण्डः च। वानरः मृततपस्विनः वल्कलवस्त्रं धारितवान्, पेटकं गृहीतवान्, दण्डं च हस्ते धृतवान्, आशया यत् सः तूफानात् आश्रयं याचमानः परिव्राजकः इति रूपेण आत्मानं प्रदर्शयेत्।

एवं वेषेण वानरः आश्रमं प्रति गत्वा प्रवेशद्वारस्य समीपे अतिष्ठत्; सः इतः समीपे आसीत् यत् दृश्येत, किन्तु इतः दूरे च आसीत् यत् सः आमन्त्रणं विना तेषाम् अग्नेः उष्णतायां प्रविशन् अविनीतः इति प्रतीयेत, यथा सौम्यः अपरिचितः।

बालकः प्रथमं तं दृष्टवान्, वृद्धस्य शीते दुःखेन प्रेरितः पितरं गाथायां आह्वयत्, बाह्यतः पलाशवृक्षस्य समीपे सङ्कुचितं दरिद्रं वृद्धं पश्यतु इति याचितवान्, तस्य कुटीरस्य आश्रयं च अनुमोदयेत्, यतः तत्र एकस्य अधिकस्य कृते स्थानम् अस्ति इति।

बोधिसत्त्वः पुत्रस्य प्रत्युत्तरं दातुं पूर्वं तस्य आकृतिं सावधानतया अवलोकितवान्। सः बालकं स्पष्टम् अवदत् यत् कोऽपि सत्यः ब्राह्मणः तादृशं मुखं न धारयति, तथा च सः अतिथिः वस्तुतः वानरः आसीत्, न मनुष्यः; अतः उधारितवस्त्राणि दूरात् कियत् प्रत्ययकारीणि दृश्येरन् तथापि सः अन्तः आह्वातुं न शक्यः।

यदा छद्मवेषः इतः स्पष्टं दृष्टः, तदा वानरस्य समीपे स्थातुं किमपि लाभः न अवशिष्टः। बोधिसत्त्वः तं आश्रमात् निष्कासितवान्, भीतः सः प्राणी आर्द्रम् अरण्यं प्रति पलायितवान्, मृततपस्विनः वल्कलवस्त्रं, पेटकं, दण्डं च पश्चात् त्यक्त्वा।

कथां समाप्य बुद्धः भिक्षुभ्यः पात्राणि परिचितवान्। मृततपस्विनः वस्त्रं धृत्वा अग्नेः समीपं स्थानं प्राप्तुं प्रयतमानः छलवान् मर्कटः अधुना तेषु मध्ये जीवन् वञ्चकः भिक्षुः एव आसीत्। वृद्धस्य अपरिचितस्य सुखं याचमानः करुणाशीलः बालकः पूर्वजन्मनि बुद्धस्य स्वपुत्रः राहुलः आसीत्। एकदृष्ट्या छद्मवेषं भेदितवान् पिता स्वयं बुद्धः आसीत्।

वर्तमानकालीनं वञ्चकं भिक्षुं एकस्य वानरस्य प्राचीनसम्बन्धे अनुसन्धाय, यः केवलम् उष्णतायै मृततपस्विनः परिधानम् उधारितवान्, बुद्धः भिक्षुसमुदायाय प्रदर्शितवान् यत् एतादृशी असत्यप्रवृत्तिः नवीनः दोषः न, अपि तु प्राचीना अभ्यासः अस्ति, यः जन्मान्तरेषु तावत् स्थायी भवति यावत् स्पष्टं न दृश्येत् नाम्ना च न उच्येत। मर्कटजातकं स्वशिक्षां सरलां अनलङ्कृतां च रक्षति— करुणा वास्तविकायै आवश्यकतायै दातव्या, किन्तु सा स्पष्टदर्शनेन मार्गदर्शिता भवेत्, यतः उधारितं वस्त्रं पवित्रतायाः अनुकरणं कर्तुं शक्नोति, किन्तु तां कदापि धारयितुं न शक्नोति। बालकस्य करुणा कदापि कथायां निर्दिष्टः दोषः नासीत्; दोषः सम्पूर्णतया तस्मिन् आसीत् यः मृतस्य परिधानं धृत्वा तां करुणाम् अपहर्तुं प्रयतते स्म, तथा पितुः स्थिरः विवेकः, न तु गृहजनानां कस्याश्चित् अपि करुणायाः अभावः, तां रात्रौ लघु आश्रमं वञ्चिततां प्राप्तुं न अददत्।