मालुत जातकम्

भगवान् बुद्धः पालित्रिपिटके स्थितम् इमं सप्तदशं जातकम् अभाषत। एषा कथा तौ द्वौ वृद्धौ भिक्षू अधिकृत्य अस्ति, ये जीवनस्य उत्तरकाले प्रव्रज्याम् अगृह्णीताम्, संघे च अन्धकारस्थविरः प्रकाशस्थविरः इति ज्ञातौ आस्ताम्। शीतऋतुः वस्तुतः कदा आगच्छति इति तौ निरन्तरं विवदेते। अन्धकारस्थविरः अवदत् यत् शीतं क्षीयमाणस्य चन्द्रस्य कृष्णपक्षे आगच्छति, प्रकाशस्थविरः च तथैव दृढतया अवदत् यत् वर्धमानस्य चन्द्रस्य शुक्लपक्षे आगच्छति। स्वयं प्रश्नं समाधातुम् असमर्थौ तौ बुद्धस्य समक्षम् आनीतवन्तौ। बुद्धः अवदत् यत् एतस्य प्रश्नस्य उत्तरं तेभ्यः पूर्वमपि दत्तवान् अस्मि इति, तथा च कथं तत् सम्भवति इति दर्शयितुं पूर्वजन्मनः एकां कथाम् अकथयत्।

हिमवत्पर्वतस्य पादमूले बोधिसत्त्वः गम्भीरप्रज्ञावान् तापसः शान्ते आश्रमे न्यवसत्। तस्य समीपे शिलागुहायां सिंहः व्याघ्रश्च द्वौ सुहृदौ निवसतः स्म। स्वभावतः हिंस्रौ अपि तौ आहारं निवासं च सत्यस्नेहेन विभज्य भ्रातृवत् अवर्तेताम्, न तु प्रतिस्पर्धिनाविव।

एकस्यां कठोरशीतरात्रौ यदा हिमं शिलासु पतति स्म, तदा तौ सुहृदौ विवादे प्रवृत्तौ। व्याघ्रः अघोषयत् यत् शीतं कृष्णपक्षे, यदा चन्द्रः क्षीयते नभश्च कृष्णं भवति, तदा जगति अवतरति इति। सिंहः समानदृढतया आग्रहं कृतवान् यत् तीव्रतमं शीतं शुक्लपक्षे, यदा चन्द्रः पूर्णतया प्रकाशते, तदा आगच्छति इति। न कोऽपि नमति स्म; तयोः तर्कः इतीव तीक्ष्णः अभवत् यत् तयोः दीर्घसुहृत्त्वं संकटे पतितम्।

केवलेन तर्केण समस्या न शमिता इति तौ विवादम् आश्रमं तापसस्य नीत्वा, तस्य समक्षं प्रणम्य स्वविरोधिमतानि न्यवेदयताम्। बोधिसत्त्वः तदा एकया गाथया प्रत्युत्तरम् अददात्, या अद्यापि अनुस्मर्यते — मासस्य शुक्ले वा कृष्णे वा पक्षे यदा वायुः वहति तदा शीतं भवति, वातेन एव शीतस्य उत्पत्तिः; चन्द्रं दोषयन्तौ उभावपि भ्रान्तौ। एतत् श्रुत्वा सिंहः व्याघ्रश्च अभिमानं त्यक्त्वा, यत् स्वल्पं विषयं तौ प्रायः विभक्तवन्तौ तत्र स्वल्पत्वं स्मृत्वा सह हसितवन्तौ, पुनः स्नेहेन स्वगुहां प्रत्यागतवन्तौ च।

उपदेशस्य समापने बुद्धः उभयोः जीवनयोः पात्राणि अभिज्ञातवान्। अन्धकारस्थविरः कृष्णपक्षं दोषितवान् व्याघ्रः आसीत्, प्रकाशस्थविरः शुक्लपक्षं दोषितवान् सिंहः आसीत्, बुद्धः स्वयं तु तं तापसं यः तयोः एतस्य प्रश्नस्य उत्तरं पूर्वमेव एकवारं दत्तवान्, तादृशे रूपे यत् तौ अधुना स्मर्तुं न शक्तौ। एतत् श्रुत्वा द्वौ वृद्धौ भिक्षू स्वस्य पुनःपुनः उद्भवन्तः विवादस्य स्वभावे अन्तर्दृष्टिं लब्ध्वा तं अन्ततः त्यक्तवन्तौ इति कथ्यते।

अयं जातकः यतो विशिष्टः, न केवलं शीतस्य यथार्थकारणविषयिणी संशुद्धिः तत्र दीयते; अपि तु तस्य कथानके निहितः आशयः अस्ति। एते एव द्वे चित्ते अचिन्त्येन कालेन पुनर्जनिम गते, प्रथमं तिर्यग्रूपे ततः मनुष्यरूपे, तस्यैव विवादस्य अविकृतं भारं वहन्त्यौ आस्ताम्, प्रत्येकं च अपरः स्पष्टं सत्यम् अवगन्तुं विफल इति दृढविश्वासयुतौ। बौद्धभाष्यं जन्मान्तरेषु एतां स्थिरतां एवं व्याख्याति यत् स्थिरः अभिप्रायः चित्ते कियत् गभीरं निहितो भवितुम् अर्हति — यावत् जातेः परिवर्तनं युगप्रवाहश्च अपि अतिक्रम्य स्थितः भवति। केवलं स्पष्टं सम्यक् उत्तरं धैर्येण द्वितीयवारं दत्तं सत् यत् तर्केन एकजन्मेऽपि कदापि न शमितम्, तत् अन्ततः विलीयेत।

तापसस्य गाथा विशिष्टा, यत् सा एकं विवादिनं सत्यं अपरं मिथ्या इति सरलतया न उद्घोषयति। सिंहः व्याघ्रश्च उभौ अपि वास्तविकं किमपि अवलोकितवन्तौ — यत् मासस्य तस्मिन् अर्धपक्षे शीतं विश्वसनीयतया भवति यस्मिन् ते आसक्तौ। किन्तु उभौ तस्य कारणं विपर्यस्तं गृहीतवन्तौ, चन्द्रप्रकाशेन सह वारं वारं सम्भवं सहसम्बन्धं वास्तविकं कारणं मन्वानौ। जातकम् एतत् विवादनिराकरणस्य आदर्शरूपेण दर्शयति — न एकस्य अनुभवं अन्यस्य उपरि प्रतिष्ठाप्य, किन्तु उभयोः यत् वास्तवतः दृष्टं तत् व्याख्यातुं समर्थं विस्मृतं कारणम् अन्विष्य। केवलं द्वयोः स्थिरपक्षयोः स्पर्धारूपेण रचितः विवादः विरलम् एवम् समाधानं स्वीकरोति। सम्भवतः तेन कारणेन सिंहव्याघ्रौ न शक्तौ, वर्षशतान्ते च वृद्धौ भिक्षू अपि स्वयं तं निर्णेतुं न शक्तवन्तौ; उभयोः युग्मयोः कृते एकः तृतीयः स्वरः आवश्यकः आसीत्, यः शीतस्य वास्तविकं कारणं पृच्छेत्, न तु केवलम् एकं पक्षं चिनुयात्।