मितचिन्तीजातकम्

पालित्रिपिटकस्य इदं जातकं भगवता बुद्धेन द्वौ वृद्धौ भिक्षू उद्दिश्य कथितम्। तौ ग्रामीणे वने वर्षावासं सहैव अतिवाहितवन्तौ, आदितः एव वर्षावासान्ते भगवन्तं दर्शनार्थं गन्तुम् इच्छन्तौ। यदा यदा प्रस्थानस्य समयः आगच्छति, तदा तदा कस्मिंश्चित् कारणे तौ किञ्चित् अधिकं प्रतीक्षितुं प्रेरितौ अभवताम्। दिनानि दिनेषु अतीतानि यावत् त्रयः मासाः व्यतीताः, तथापि तयोः अभीष्टा यात्रा न आरब्धा। एतादृशस्य अनन्तविलम्बस्य परिणामं दर्शयितुं भगवान् वाराणस्याः समीपे महति नद्यां निवसतां त्रयाणां मत्स्यानां पुराणां कथां स्मृतवान्।

पूर्वजन्मनि त्रयः मत्स्याः नद्याः जलेषु सहैव वासं कुर्वन्ति स्म। बहुचिन्ती इति नाम्नः तात्पर्यम् आसीत् यत् सः अतिचिन्तनं करोति, सर्वान् विकल्पान् अनन्तं तोलयति, किन्तु कमपि न निश्चिनोति। अल्पचिन्ती इति नाम्नः अर्थः आसीत् यत् सः अल्पं चिन्तयति, प्रतिदिनं विपदं प्रति किमपि सावधानतां विना एव विचरति। मितचिन्ती, बोधिसत्त्वः (पूर्वजन्मनि भाविबुद्धः), इति नाम्ना उचितमात्रया चिन्तयति इति तात्पर्यम् आसीत्, न तु अनन्तविमर्शेन पक्षाघाती न च सरलालस्येन प्रमादी।

बाराणस्याः राज्ञः ब्रह्मदत्तस्य काले त्रयः मत्स्याः वन्यप्रदेशात् अधःस्रोतसा तं नदीभागं प्रति आगतवन्तः, यत्र जनाः वसन्ति स्म, मत्स्यजीवाः च जालैः, वेत्रपञ्जरैः तथा तत्सदृशैः उपकरणैः कार्यं कुर्वन्ति स्म।

मितचिन्ती तत्क्षणम् एव अवगतवान् यत् स्थानम् एतत् भयावहम् अस्ति। सः स्वसहचरौ अवदत् यत् अत्र मत्स्यजीवाः जालानि पञ्जराणि च प्रयुञ्जते, तथा यावत् शक्यते तावत् निवर्त्य वन्यप्रदेशं प्रति प्रत्यावर्तितुं प्रेरितवान्।

बहुचिन्ती अल्पचिन्ती च आलसौ लोभिनौ च आस्ताम्, न तु तौ अगच्छताम्। ते एकदिनात् अपरदिनं प्रति विलम्बं कुर्वन्तौ स्थितौ, अतः त्रयः मासाः गताः, यत् द्वयोः भिक्षवोः स्थगनस्य अनुकरणम् आसीत्।

ततः मत्स्यजीवाः नद्यां स्वजालं प्रक्षिप्तवन्तः। बहुचिन्ती अल्पचिन्ती च आहारान्वेषणाय अग्रे प्रचलन् अन्धं तत्र प्रविष्टौ। मितचिन्ती पृष्ठतः अनुगच्छन् जालं तेषां च अवस्थां दृष्टवान्। एकः सावधानतायाः आधिक्येन कर्मविमुखः जातः, अपरः प्रमादेन विपदं गम्भीरं न अगणयत्।

मितचिन्ती तौ रक्षितुं सङ्कल्पितवान्। प्रथमं सः जालस्य परितः धावित्वा तस्य अग्रे जलं विक्षिप्य प्रवाहितवान्, यथा कश्चित् मत्स्यः जालं भित्त्वा ऊर्ध्वस्रोतसि गच्छन् स्यात्। ततः पुनः प्रत्यावर्त्य जालस्य पृष्ठतः जलं विक्षिप्य प्रवाहितवान्, यथा कश्चित् मत्स्यः जालं भित्त्वा अधःस्रोतसि गच्छन् स्यात्।

मत्स्यजीवाः जालं छिन्नम् इति तथा मत्स्याः पलायिताः इति विश्वस्य तस्य एकं कोणं गृहीत्वा आकृष्टवन्तः। तस्मिन् क्षणे बद्धौ द्वौ मत्स्यौ विवृते जले निर्गतौ, ततः त्रयः अपि सुरक्षिताः अभवन्।

भगवान् कथायाः समापनार्थं तौ वृद्धौ भिक्षू पुनः उद्दिश्य अवदत्, यतः तयोः स्वकीयेन अनन्तविलम्बेन दिने दिने तौ अभीष्टात् दर्शनात् निरुद्धौ आस्ताम्। बहुचिन्तिनः अनन्तविमर्शः अल्पचिन्तिनः च प्रमादिनी विचरणा अन्ततः एकस्यैव जालस्य प्रति भिन्नौ मार्गौ आस्ताम्। केवलं मितचिन्तिनः परिमिता सावधानता, न अतिचिन्ता न अल्पचिन्ता, कमपि संकटस्य अपरं तीरं सुरक्षितं प्रापयत्।

कथायाः अन्ते भगवान् द्वौ वृद्धौ भिक्षू बहुचिन्तिना अल्पचिन्तिना च अभिज्ञापयति स्म। यस्य मनः सर्वदा विकल्पान् तोलयति किन्तु न निश्चिनोति, यस्य च मनः चिन्तनं विनैव प्रमाद्यति, ते भिन्नेन प्रारम्भेन अपि अन्ते एकस्मिन् एव स्थाने प्राप्नुतः। अतिविमर्शेन स्थगितं दर्शनं तस्य समीपं यत् कदापि न चिन्तितम्। भिक्षू अपि इदं श्रुत्वा द्वयोः बद्धयोः मत्स्ययोः स्वस्य पुनः पुनः विलम्बस्य प्रतिरूपं दृष्टवन्तौ, यत् दिने दिने अनुसृतम्, यद्यपि तयोः कोऽपि तत् तदा सम्यक् नावबुध्यत। टीकायां उक्तं यत् मत्स्यानां नामानि तेषां चिन्तनस्वभावात् उत्पन्नानि, द्वयोः बद्धयोः मत्स्ययोः जीवनं मितचिन्तिनः मितक्रियायाः ऋणी आसीत्। भगवता चतुर्णाम् आर्यसत्यानां व्याख्याने कृते, वृद्धौ द्वौ भिक्षू स्रोतापत्तिफलं प्राप्तवन्तौ।