मित्तामित्तजातकम्

जेतवने कोसलराजस्य सेवायां निरतः एकः धर्मनिष्ठः अमात्यः वर्षाणां निष्ठावत्सेवया महतीं मान्यतां प्राप्तवान्। अन्ये अधिकारिणः तस्य अनुग्रहं सोढुम् अशक्ताः राजानं प्रति तम् अभियोजयन् यत् सः गुप्तरूपेण सिंहासनस्य विरुद्धं कार्यं करोतीति। राजा सूक्ष्मतया परीक्षां कृतवान्, परं तस्मिन् किमपि दोषं न अलभत। तथापि राजा चिन्तितवान् यत् पुरतः स्थितः अमात्यः सत्यं मित्रम् अस्ति वा गूढः शत्रुः इति कथं निश्चेतुं शक्यते। एतं प्रश्नं सः भगवतः बुद्धस्य समक्षम् उपस्थापितवान्।

भगवान् बुद्धः राज्ञे अवदत् यत् एषा एव अनिश्चितता अतीते कस्मिंश्चित् युगे एकस्य नृपस्य अपि चिन्ताम् अजनयत्, तस्मिन् काले दत्तः उत्तरः अद्यापि प्रमाणिकः इति। सः वाराणस्याः राजा ब्रह्मदत्तस्य कथां कथितवान्, यः स्वपार्श्वस्थेषु अमात्येषु समानाम् अनिश्चितताम् अनुभूतवान् तथा स्वस्य प्रज्ञावत्तमेन मन्त्रिणा सह परामर्शं कृतवान्। सः मन्त्री बोधिसत्त्वः आसीत्, पूर्वजन्मनि बुद्धः।

बोधिसत्त्वः एकस्य प्रतिष्ठितस्य मन्त्रिकुलस्य सन्ताने जन्म प्राप्य ब्रह्मदत्तस्य विश्वासपात्रः राजमन्त्री अभवत्, यः विनयशीलव्यवहारस्य अधः प्रवहमानानां गूढप्रवृत्तीनां ज्ञानेन सर्वत्र प्रसिद्धः आसीत्। यदा ब्रह्मदत्तः तं स्पष्टं पृष्टवान् यत् सौहार्दस्य मुखौटां धारयन् शत्रुतः सत्यं मित्रं कथं भेदयितव्यम्, तदा बोधिसत्त्वः उक्तवान् यत् तौ द्वौ षोडश-लक्षणैः ज्ञातुं शक्यौ।

शत्रुः यदा भवन्तं मिलति तदा न हसति, न च वास्तविकं स्वागतं ददाति; स्वं दृष्टिं नेत्रयोः समक्षं न स्थापयति अपि तु पार्श्वं प्रति परावर्तयति, भवतः समीपं गते सति अन्यकार्येषु व्यस्तः इव आचरति। यः भवतः विरोधं करोति तान् सः सम्मानयति, भवतः सत्यान् मित्रान् च दूरे स्थापयति। सः स्वगुप्तविचारान् भवता सह न विभजति, भवता स्वगोप्यानि प्रकाशिनि सति तानि सुरक्षितानि न करोति, अवसरे अन्येभ्यः प्रकाशयति। भवतः सत्कर्मणां प्रशंसां न करोति, परं भवतः विरुद्धं प्रसृतां निन्दां उत्सुकतया शृणोति प्रसारयति च। सर्वाधिकं दुःखकरं यत् भवतः दुर्भाग्ये तस्य अन्तः गुप्तं सन्तोषम् उदेति, भवतः सौभाग्ये सः निश्चेष्टः भवति, यदा च भवान् वास्तविकसंकटे पतति तदा सः किमपि न ददाति, यदा तस्य साहाय्यं सर्वाधिकं आवश्यकम् आसीत् तदैव भवन्तं परित्यजति।

सत्यमित्रम् अपि बोधिसत्त्वः अवदत्, प्रत्येकं विषये तद्विपरीतं प्रदर्शयति। भवतः दर्शनेन तस्य मुखं प्रसन्नं भवति, सः पृष्ठं न परावर्तयति अपि तु निर्मलेन स्नेहेन भवन्तं स्वागतं करोति। सः भवतः मित्राणां सम्मानं करोति, भवतः अहितकाङ्क्षिभ्यः दूरं तिष्ठति; स्वकीयान् गुप्तविचारान् भवति विश्वस्य वदति, भवतः समर्पितं च प्रतिदानरूपेण सुरक्षितं करोति। सः भवतः सदाचारस्य सत्यनिष्ठया प्रशंसां करोति, न तु भवतः दोषान् चाटूक्त्या आच्छादयति; भवतः विरुद्धं कृतायां निन्दायां सः असहिष्णुः भवति। भवतः दुर्भाग्यं सः स्वकीयम् इव क्लेशेन अनुभवति, भवतः समृद्धौ सः ईर्ष्यां विना यथार्थम् आनन्दं प्राप्नोति; संकटे भवन्तं प्राप्ते सति सः अन्तर्धानं न गच्छति अपि तु स्थिरः तिष्ठति।

समस्तानि एतानि, बोधिसत्त्वः अवदत्, द्वात्रिंशत् लक्षणानि—शत्रोः षोडश, मित्रस्य षोडश च—यथाविधि निर्णयाय पर्याप्तानि भवन्ति कस्यापि राज्ञः अथवा सामान्यजनस्य, यदि सः बाह्यरूपेषु एकाकी विश्वासं न कृत्वा धैर्येण अवलोकयति।

राजा ब्रह्मदत्तः इमं उपदेशं हृदि धृतवान्, शेषजीवनं स्वराज्यं तेन उपदेशेन अपालयत्। भगवान् बुद्धः उपदेशं समापयन् तं एव ब्रह्मदत्तं पूर्वजन्मनि आनन्दस्य रूपेण अभिज्ञापितवान्, स्वयं च तं प्रज्ञावन्तं मन्त्रिणं यस्य परामर्शेन विषयः निष्पन्नः आसीत्। तस्यैव परामर्शः इदानीमपि, एषा पुनःकथनेन, सम्मुखस्थिताय कोसलराजाय अनिश्चितताम् अपाकरोत्, इति सः अवदत्। पालित्रिपिटके एषा कथा ४७३ सङ्ख्यायुक्तेन जातकेन निबद्धा अस्ति।

बोधिसत्त्वस्य उपदेशे किमपि न आग्रहति यत् राजा कस्मैचित् सम्मुखीभूय स्वीकारोक्तिं वा याचेत। यत् यत् लक्षणं सः नाम्ना निर्दिशति तत् धैर्यवान् अवलोकः केवलं व्यक्तेः व्यवहारं पश्यन् अनायासेन अवगन्तुं शक्नोति, यदा प्रशंसा, दुर्भाग्यं, गुप्तता, कष्टं च क्रमेण उद्भवन्ति। एषा पद्धतिः तस्मात् एव कार्यकरी यत् सा विचारितस्य व्यक्तेः कृते प्रदर्शनात्मकं किमपि न अपेक्षते; अपि तु सत्यभावः, कृत्रिमाभासः न, यदा पठ्यते तदा स्वभावतः प्रकटितं व्यवहारम् एव अवलम्बते।

कथायाः पृष्ठभूमिः स्वकीयस्य पूर्वजन्मस्य मूलम् उद्दिश्य सूचितवती अस्ति—ईर्ष्यालुभिः अपवादितः विश्वासपात्रः भृत्यः, वास्तविकतया अनिश्चितः राजा यः केवलं विश्वासशीलः नासीत्, तथा उभयोः अवसरयोः समानः षोडश-षोडश-लक्षणविषयकः उपदेशः। एषा पुनरावृत्तिः स्वयमेव शिक्षायाः अङ्गम् अस्ति। सा सूचयति यत् मित्रस्य शत्रोः च भेदने कठिनता कस्यचित् दुर्बलस्य मूढस्य वा राज्ञः दोषः नास्ति, अपि तु सत्ताया स्वाभाविकः आपदः अस्ति। तादृशस्य आपदः कृते, यत्र यत्र द्वे राजसभे शताब्दीभिः पृथक्कृते, तत्र तत्र समानः धैर्यपूर्वकः उपायः अपेक्षितः।