मित्तविन्दजातकम् — तृष्णाविपाकः क्षुरचक्रभोगश्च

जेतवने निवसन् शास्ता इयं कथाम् अकथयत्, एकस्य हठी भिक्षोः विषये यः गृहत्यागिनः समुचितम् आचारं सम्यक् शिक्षितः अपि वृद्धानां परामर्शं न शृणोति स्म, स्वकीयेन विचारेण एव जीवितव्यम् इति घोषयति स्म। शास्ता तम् अवदत्—‘हे भिक्षो, तव हठः तव विनाशाय प्रथमवारं नहि भवति’—इति उक्त्वा अतीतस्य कथां कथितवान्, या पालित्रिपिटके एकनिपातस्य जातकसङ्ख्या ८२ रूपेण सुरक्षिता अस्ति, वरणवर्गे (एकनिपातस्य अन्तर्गतः अध्यायसमूहः)।

काश्यपबुद्धस्य काले वाराणस्याः वाणिज्यनगरे मित्तविन्दकः नाम वणिक्पुत्रः निवसति स्म। यद्यपि तस्य माता स्रोतआपन्ना धार्मिकी आसीत्, या तं दानं दातुं, पवित्रम् उपोसथं पालयितुं, धर्मं च श्रोतुं प्रेरयति स्म, तथापि युवा केवलं धनं कामभोगं च अपेक्षते स्म। यदा सः अन्ततः सङ्कटपूर्णे समुद्रवाणिज्ययात्रायां गन्तुं निश्चितवान्, तदा तस्य रुदती माता देहल्यां पतित्वा तस्य प्राणरक्षाम् अयाचत्, यतः सः तस्याः एकमात्रः पुत्रः आसीत् तथा गृहस्य धनं पूर्वमेव विशालम् आसीत्। क्रोधोन्मत्तः बालकः मातरं प्रहृत्य भूमौ पातयित्वा तस्याः शरीरम् अतिक्रम्य नौकाम् आरुरोह।

यात्रायाः सप्तमे दिने नौका काचसदृशे जले लोहशृङ्खलैः बद्धा इव निश्चला अभवत्। शापस्य कारणं ज्ञातुं त्रिवारं चिट्ठिका क्षिप्ताः, प्रत्येकवारं चिट्ठिका मित्तविन्दके एव अपतत्। ‘एकस्य कारणात् बहवः न नश्यन्तु’ इति उक्त्वा नाविकाः तं वेणुप्लवे स्थापयित्वा जलमध्ये विसृष्टवन्तः, तत्क्षणम् एव नौका गभीरसमुद्रे पुनः वेगेन अग्रे अचलत्। समुद्रवातैः नीयमानः, बलात् दत्तदानस्य क्षीणेन पुण्येन क्षणिकं रक्षितः, मित्तविन्दकः एकं द्वीपं पश्चात् अपरं द्वीपं प्राप्तवान्; प्रत्येकस्मिन् स्फटिक-रजत-रत्न-सुवर्णमयाः प्रासादाः आसन्, क्रमेण चतुर्भिः, अष्टभिः, षोडशभिः, द्वात्रिंशद्भिः च दिव्याङ्गनाभिः अधिष्ठिताः। तासु सः क्षणिकसुखे निवसति स्म, यावत् अधिकार्थं तृष्णा तं अग्रे प्रेरयति स्म।

तथापि तस्य अतृप्तः लोभः तं सततम् अग्रे प्रेरयति स्म। रुदन्तीः अप्सरसः परित्यज्य सः चतुर्द्वारयुक्तं प्राकारवन्तं नगरं प्राप्तवान्, यत् सः राज्यशासनार्थं तेजस्वी राजधानी इति अमन्यत। वस्तुतः तत् उस्सदनरकः आसीत्, यत्र स्वकर्मभिः दण्डितः जीवः स्वस्य फलं सहते। तत्र सः एकं पीडितं प्रेतं दृष्टवान्, यस्य शिरः क्षुरधारया चक्रेण अतिवेगेन परिभ्रमता छिद्यमानं रक्तं स्रवति स्म। स्वकीयस्य गुरुकर्मफलस्य अन्धकारेण मोहितः मित्तविन्दकः रक्तरञ्जितं क्षुरचक्रं शतपत्रयुक्तानां रक्तपद्मानां तेजस्वी किरीटम् इव पश्यति स्म। ‘सखे, तस्य दीप्तिमतः पद्मकिरीटस्य मह्यं देहि!’ इति लोभी युवा उच्चैः अवदत्। दण्डितः जीवः अनुभूतवान् यत् यातनायाः तस्य मात्रा अन्ततः समाप्ता अस्ति। सः हर्षेण परिभ्रमत् क्षुरचक्रं मित्तविन्दकस्य शिरसि प्रक्षिप्तवान्।

तस्मिन् क्षणे यानि स्फटिक-रजत-रत्नप्रासादानि सः अतिक्रान्तवान्, तानि तस्य नेत्रयोः पुरतः प्रकाशन्त, ततः सः सत्यम् अतिविलम्बेन अजानात्। तदा देवराजरूपेण जन्म प्राप्तः बोधिसत्त्वः इमं श्लोकम् अवदत्—‘स्फटिक-रजत-रत्नानां प्रासादान् अतिक्रम्य एतत् शिलाचक्रं तव शिरसि अवतिष्ठते, यतः त्वं जीवनबन्धनात् अद्यापि विमुक्तः नासि।’ एतत् उक्त्वा बोधिसत्त्वः स्वकीयं स्वर्गभवनं प्रत्यगच्छत्। मित्तविन्दकः तत् भयङ्करं किरीटं वहन् अविच्छिन्नां यातनां सहमानः अतिष्ठत्, यावत् तस्य पापकर्म क्षीयते; तदा एव सः स्वकर्मानुरूपं गन्तुम् अग्रे प्रचलितवान्।

उपदेशस्य समाप्तौ शास्ता जन्मनः परिचयम् अकरोत्—‘अद्यतनः हठी भिक्षुः स तदानीन्तनः मित्तविन्दकः आसीत्, अहं स्वयं च देवराजः आसम्।’

एषा जातककथा प्रज्ञायाः पारमितां निदर्शयति, तृष्णायाः—यत् लोभः स्वयं प्रत्यक्षज्ञानम् अपि विकृतं करोति, यावत् यातना निधिरूपेण भ्रमयति—तस्य अनिर्दय-चित्रणेन। मित्तविन्दकस्य तथा तस्य क्षुरचक्रस्य एव रूपं जातकसङ्ख्या ३६९ (पञ्चनिपात) मध्ये पुनः प्रकटति; किन्तु तत्र कथा समकालीनं भिन्नम् उल्लङ्घनम् उत्तरयति—यः भिक्षुः सङ्घस्य चतुर्दश कर्तव्यानि प्रत्यक्षं प्रत्याख्याति—तत्र च बोधिसत्त्वः तरुणदेवरूपेण जन्म प्राप्य मित्तविन्दकेन सह श्लोकेषु विस्तृतं संवदति, ततः चक्रं तं पीडयति। अत्र तु प्राचीनतरायां सरलतरायां कथायां देवराजरूपेण जन्म प्राप्तः बोधिसत्त्वः केवलम् एकं चेतावनीश्लोकं वदति, ततः स्वर्गं गच्छति; मित्तविन्दकः चक्रं वहन् स्वकर्मक्षयपर्यन्तम् अतिष्ठत्, ततः स्वकर्मानुरूपं गच्छति। द्वयोः कथयोः एकं प्राचीनं कथामूलं वर्तते, तथापि प्रत्येकं स्वकीयं विशिष्टं साक्ष्यं प्रदाति, स्वकीयस्य अवशस्य श्रोतुः प्रति निर्दिष्टम्।