स्त्रीस्वरेण विचलितः भिक्षुः
भगवान् बुद्धः मोरजातकम् (पालिजातकनिकाये सङ्ख्या १५९) जेतवने अकथयत्, एकस्य भिक्षोः कारणात् यः सुवेषितायाः स्त्रियः दर्शनेन स्वव्रतं परित्यक्तवान्। बुद्धः भिक्षुभ्यः अवदत् यत् प्रज्ञावन्तः अपि सप्तशतवर्षाणां निर्दोषाचारानन्तरम् अपि स्त्रीस्वरस्य एकेन क्षणेन विचलिताः भवेयुः; ततः सः सद्गुणेनैव रक्षितस्य अपि एतादृशं स्खलनं कथं सम्भवति इति दर्शयितुं सुवर्णमयस्य मयूरस्य प्राचीनां कथां स्मारितवान्।
दण्डकस्य सुवर्णगिरौ मयूरः
ब्रह्मदत्तस्य वाराणसीराज्ये शासनकाले बोधिसत्त्वः दण्डकस्य सुवर्णगिरौ निवसन् दीप्तिमान् सुवर्णमयः मयूरः अभवत्। प्रत्येकस्मिन् प्रभाते प्रत्येकस्मिन् सायंकाले सः सूर्यस्य तथा पूर्वगतानां बुद्धानां सम्मानार्थं रक्षामन्त्रम् उच्चारयति स्म; अनवरतं पालितः एषः नियमः तस्य सुरक्षायाः यथार्थं मूलम् आसीत्।
वाराणस्यां रानी खेमायाः अभिलाषा
वाराणस्यां रानी खेमा स्वप्ने सुवर्णमयं मयूरं धर्मोपदेशं कुर्वन्तं श्रुतवती, तस्य स्वामित्वार्थं गभीरा आकाङ्क्षा तस्याः उदपद्यत। राजा तं पक्षिणं ग्रहीतुं आज्ञापयत्, दण्डकस्य पर्वतेषु आखेटकान् प्रेषितवान् यत् ते तं आनयेयुः।
षड् आखेटकाः, षड् विफलताः
क्रमशः षड् राजानां शासनकाले षड् आखेटकाः सुवर्णमयं मयूरं पाशबद्धं कर्तुम् प्रयतन्ते स्म, परं प्रत्येकवारं विफलाः अभवन्। तेषु प्रथमः सप्तवर्षाणि मयूरस्य अनुसरणं कृत्वा तस्य प्रयत्ने एव मृतः; तस्य परवर्तिनः सर्वे तेनैव भाग्येन सम्मुखीभूताः, यावत् मयूरः प्रभातस्य मन्त्रोच्चारणं करोति स्म, तावत् तस्मै स्थापितः कोऽपि पाशः बद्धः न भवति स्म।
सप्तमस्य आखेटकस्य आविष्कारः
सप्तमः आखेटकः सप्तमस्य राज्ञः सेवायां स्थितः पूर्वेभ्यः अधिकं सूक्ष्मतया तां प्रक्रियां अवलोकितवान्, तथा अवगतवान् यत् आहारार्थं गच्छतः पूर्वं उच्चरितः मयूरस्य रक्षामन्त्रः एव सर्वेषां पाशानां विफलतायाः यथार्थं कारणम् आसीत्। बलप्रयोगस्य पुनः प्रयत्नस्य स्थाने सः अन्यत् प्रकारस्य दुर्बलतां अन्वेषितवान्।
प्रभाते प्रशिक्षिता मयूरी
आखेटकः एकां मयूरीं गृहीत्वा तां प्रशिक्षितवान्, यत् सा तस्य हस्तध्वनौ नृत्येत्, अङ्गुलिस्फोटे च आक्रन्देत्। सः पाशं प्रभातपूर्वं स्थापितवान्, यदा मयूरः अद्यापि प्रभातमन्त्रं न उच्चारितवान्, ततः मयूरीं आह्वानं कर्तुम् अकरोत्।
अनुच्चारितः मन्त्रः
तस्याः आक्रन्दनं श्रुत्वा मयूरस्य हृदि कामनायाः आवेगः उदपद्यत्, यः तस्य सामान्यं संयमम् अतिक्रान्तवान्। प्रथमवारं सः स्वरक्षां सम्पन्नां कृत्वा विना आहारभूमिं प्रति पदं निक्षिप्तवान्; तत्क्षणमेव यः पाशः पूर्वतनसर्वान् आखेटकान् निराकृत्य स्थितः आसीत्, सः तस्य पादं परिवेष्ट्य बद्धवान्।
राज्ञः पुरतः चतुरः प्रश्नः
वाराणस्याः राजा अमरत्वप्राप्तये तस्य मांसं भक्षयितुम् इच्छन् तं जीवितम् आनीतवान्। मयूरः तस्मै स्पष्टं पृष्टवान् यत् यस्य प्राणी भक्षणेन मरिष्यति, तस्य मांसं अन्येषां कस्मैचित् अपि अमरत्वं कथं दातुं शक्नोति। सः अग्रे अवदत् यत् तस्य सुवर्णपिच्छं मन्त्रजनितं नास्ति, अपि तु पुण्यस्य फलम् अस्ति—पूर्वजन्मनि सः धर्मिष्ठः चक्रवर्ती राजा (यः केवलं धर्मेण सर्वं भूमण्डलं शासति इति आदर्शराजा) आसीत्, यः पञ्चशीलानि (हिंसा, चौर्य, मृषावाद, कामेषु मिथ्याचारः, मादकद्रव्यं च विरम्य पालनीयानि मौलिकानि नैतिकव्रतानि) निर्दोषतया अपालयत्। एतादृशी दीप्तिः प्राप्तुं शक्या, न तु भक्षयितुं शक्या।
भूमौ निमग्नः रथः साक्ष्यरूपेण
स्वोक्तेः प्रमाणं संशयातीतं कर्तुं मयूरः राज्ञे आदिशत् यत् सः राजकीयं सरोवरं शोषयित्वा तस्य पङ्किलं तलं खनेत्। तत्र गभीरे पङ्कमध्ये तस्य धर्मिष्ठस्य प्राचीनस्य राज्ञः मणिभूषितः रथः निहितः आसीत्, यं सः पूर्वं वहन् आसीत्, मयूरेण उक्तवत् यथावत्।
केवलम् एव यत् न नश्यति, तस्य उपदेशः
स्वकीयं वचनं सिद्धं कृत्वा मयूरः विस्मितं राजानं उपदिष्टवान् यत् अवयवैः निर्मितं सर्वं, यदि अतिमनोहरम् अपि, अस्थिरम् अस्ति कालेन च नश्यति; केवलं निर्वाणं, यः संस्काराणां निरन्तरम् उत्पत्तिविनाशाद् अन्तिमः मोक्षः, अनन्तम् अस्ति। एतेन उपदेशेन प्रभावितः राजा कृतज्ञतया तस्मै स्वकीयं समग्रं राज्यं प्रदत्तवान्, परं मयूरः स्वप्रयोजनं सिद्धं मत्वा तत् अस्वीकृत्य आकाशे उड्डीय स्वकीयं सुवर्णगिरिं प्रत्यागतवान्।
शास्तुः परिचयः
यदा भगवान् बुद्धः कथां समापयत्, तदा सः भिक्षुभ्यः अवदत् यत् तस्मिन् जन्मनि आनन्दः वाराणस्याः राजा आसीत्, अहं स्वयं च सुवर्णमयः मयूरः आसम्। यः भिक्षुः स्त्रीस्वरेण विचलितः आसीत्, तस्मै एषा प्राचीना कथा दर्शितवती यत् एकेन स्मृतिस्खलनेन दीर्घकालिकः संयमः अपि कियत् दूरं विनश्येत्।
पाशम् अतिक्रम्य स्थितः उपदेशः
मोरजातकं स्वकीयस्य एकस्य अरक्षितस्य क्षणस्य कारणात् मयूरस्य निन्दां कुर्वन् न समाप्यते, न च अनुशासितानां कृते एतादृशाः क्षणाः न सम्भवन्ति इति स्वीकरोति। किन्तु तत् स्पष्टदृष्टिकं उपदेशं संरक्षति यत् वर्षाणि यावत् निष्ठया रक्षितः संरक्षणः अपि अवधानस्य शिथिलतायां क्षणेन विफलः भवितुम् अर्हति, तथा यत् सुवर्णपिच्छं, मणिभूषितः रथः, अथवा स्वेच्छया दत्तं राज्यम् अपि इव नश्वरं न भवति, तत् निर्वाणम् एव, यत् किमपि संस्कृतं न भवति।
ज्ञातव्य-विशेषः
प्रामाणिकवर्गीकरणम्
पालिजातकनिकाये जातकसङ्ख्या १५९; जेतवने स्त्रियाः स्वरेण विचलितस्य भिक्षोः कृते उक्तम्।
षड्सु राजसु षड् व्याधाः मयूरं ग्रहीतुं न शक्ताः, यतः तस्य प्रभातकालिकः परित्तः प्रत्येकं पाशं सङ्कुचितुं न अददात्।
सप्तमः व्याधः केवलं मयूरीं नर्तितुं क्रन्दितुं च शिक्षयित्वा सफलः अभवत्, मयूरस्य परित्तपठनात् पूर्वमेव तं आकर्षयन्।
राज्ञः समक्षं मयूरः प्रथमं पृच्छति। यः भक्ष्यमाणः मृत्युं प्राप्नोति, तस्य मांसं कथं कस्यचित् अमरत्वं दद्यात्।
राजसरोवरात् निमग्नं रत्नखचितं रथं प्राप्य मयूरः पूर्वजन्मनि धर्मराजत्वं प्रमाणयति; ततः केवलं निर्वाणम् अविनश्वरम् इति उपदिशति।
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता