मूलपरियायजातकम्

वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः ब्राह्मणकुले जन्म प्राप्य त्रयाणां वेदानां पारगः अभवत्। सः लौकिकविद्यायाः प्रसिद्धः आचार्यः अभवत्, यत्र दूरात् समीपाद् च पञ्चशतं तरुणाः ब्राह्मणाः अध्ययनार्थम् आगच्छन्। वर्षाणि यावत् सः तेभ्यः व्याकरणं, छन्दःशास्त्रं, तत्कालीनविद्वज्जनमान्यानि शास्त्राणि च अध्यापितवान्, किमपि अपि न गोपयित्वा।

शिष्याः यदा निपुणतां प्राप्तवन्तः, तदा एका विपज्जनिका चिन्ता तेषु मूलं गृहीतवती—“अस्माभिः अधुना आचार्यः यत् जानाति तत् सर्वं ज्ञातम्; अस्माकं तस्य च मध्ये कः अपि भेदः न अवशिष्टः।” कृतज्ञता स्थाने एषा चिन्ता अहङ्कारम् उदपादयत्। ते गुरुं प्रति यथोचितं सम्मानं त्यक्त्वा शिष्याणां परम्परागतान् नित्यान् सेवाकार्याणि उपेक्ष्य तम् आत्मसमं, अथवा ततोऽपि हीनं, न पूजनीयं इति मन्यमानाः व्यवहरन्ति स्म।

एकदा बोधिसत्त्वः पूर्वशिष्यान् बदरीवृक्षस्य अधः सम्मिलितान् दृष्टवान्, ते हसन्तः तं प्रकाशतया उपहसन्ति स्म, स्वकीयं विश्वासयन्तः यत् तेषां कस्मादपि आचार्यात् किमपि ज्ञातव्यं नास्ति। क्रोधेन तान् निन्दितुं न इच्छन् आचार्यः स्वकीयेन तर्केन तेषां विद्या यथार्थप्रज्ञायाः कियत् दूरे अस्ति इति दर्शयितुं सङ्कल्पितवान्। सः तान् सम्मील्य श्लोकरूपेण एकं प्रहेलिकां प्रस्तुतवान्, यस्याः उत्तरं वैदिकपाठेन केवलं स्मृत्या कदापि न दातुं शक्यते स्म।

तेन प्रस्तुता प्रहेलिका एवं आसीत्—“कालः सर्वं भक्षयति, कालः अपि स्वयं अपि च। सर्वभक्षकं कः भक्षयति? वद।” एषा प्रश्नः शिष्यैः कण्ठस्थीकृतानि वेदानि अतिक्रम्य गच्छति, गभीरतरं सिद्धान्तं स्पृशति यं तेषां सामान्यं ज्ञानं कदापि विचारयितुं न अपेक्षते। आचार्यः स्पष्टम् अवदत् यत् एषा एकाकी प्रश्नः त्रयाणां वेदानां कस्याम् अपि उत्तरपरिधौ नास्ति, यदि ते एनं समाधातुं शक्नुयुः तर्हि सः स्वीकरिष्यति यत् ते सत्यं मम अतिक्रम्य गताः।

प्रथमं दृढविश्वासाः पञ्चशतं शिष्याः स्वस्मृतीः अन्वेष्टुं परस्परं परामर्शितुं च विकीर्णाः अभवन्, निश्चिताः यत् तेषां विशालं ज्ञानं शीघ्रम् एव उत्तरं दास्यति। आचार्यः तेभ्यः समाधानस्य कृते सप्त पूर्णदिनानि दत्तवान्। ते परस्परं विवादं कृतवन्तः, स्वस्य अधीतं प्रत्येकम् श्लोकं सूत्रं च परिवर्त्य पश्यन्तः, स्वस्य उपलब्धं प्रत्येकं तर्कमार्गं परीक्षितवन्तः, परं पञ्चशतेषु कोऽपि अपि प्रहेलिकां तोषयितुं शक्तः उत्तरं न दत्तवान्।

यदा सप्ताहः समाप्तः, शिष्याः रिक्तहस्ताः पराजयं स्वीकृत्य प्रत्यागतवन्तः, तदा बोधिसत्त्वः उत्तरं सरलतया न दत्तवान्। तस्य शिक्षां गभीरीकर्तुं सः द्वितीयां प्रहेलिकाम् अपि प्रस्तुतवान्—“कण्ठेषु शिरांसि प्ररोहन्ति, शिरःसु च केशाः वर्धन्ते; कतिपयेषु शिरःसु कर्णाः सन्ति—तद् इच्छामि ज्ञातुम्।” तेषां निरन्तरं व्याकुलतां दृष्ट्वा सः स्पष्टम् अवदत्, “यूयं मूढाः स्थ; छिद्रयुक्तौ कर्णौ युष्माकम् अस्ति, न तु प्रज्ञा।” ततः एव सः उभयोः प्रहेलिकयोः सम्पूर्णं विवरणम् अददात्।

समाधानानि श्रुत्वा, स्वकीयः आत्मविश्वासः स्वस्य अवगमात् कियत् अधिकः आसीत् इति अवबुध्य, पञ्चशतं शिष्याः लज्जया अभिभूताः अभवन्। ते उच्चैः अवदन्, “सत्यं महान्तः वयं आचार्याः!” इति, बोधिसत्त्वस्य पुरतः पतित्वा अविनयाय क्षमां याचितवन्तः। तस्मात् दिवसात् ते स्वस्य गर्वं निर्वापितवन्तः, उचितं सेवाकार्यं सम्मानं च पुनः आरब्धवन्तः, नम्रतया विद्यायां पुनः एकाग्रतां प्राप्तवन्तः, न तु अहङ्कारेण।

भगवान् बुद्धः इमां पुरातनीं कथां उक्कट्ठानगरस्य समीपे सुभगवने निवसन् अकथयत्, यतः तस्य स्वकीयेषु अनुयायिषु एव अत्यन्तं सादृश्यपूर्णा घटना सद्यः अभवत्। पञ्चशतं ब्राह्मणाः, ये वेदान् अधीत्य पश्चात् बुद्धस्य समीपे त्रिपिटकानि अध्यतवन्तः, स्वीयेन विद्यया गर्विताः अभवन्, स्वमनसि कथयन्तः, “भगवान् केवलं त्रिपिटकानि जानाति, वयं अपि तथैव; तस्य अस्माकं च मध्ये कः भेदः अवशिष्यते?” ते बुद्धस्य सेवां त्यक्त्वा स्वकीयानां अनुयायिनां सङ्ग्रहे प्रवृत्ताः।

तेषां हितार्थं एतं गर्वं नम्रीकर्तुम् इच्छन् बुद्धः तेषां पुरतः कारणपरम्परायाः गभीरं व्याख्यानं पठितवान्, यत् अष्टज्ञानपदैः अलङ्कृतम् आसीत्। वेदानां त्रिपिटकानां च सर्वाधिकारेऽपि पञ्चशतं ब्राह्मणाः तस्य एकमपि वाक्यं बोधितुं न अशक्नुवन्। तेषां गर्वः, यः सम्पूर्णतया पठनस्मरणयोः उपरि आधारितः आसीत्, तत् उपदेशस्य पुरतः विलीनः अभवत्, यत् अन्तर्दृष्टिं प्रार्थयति स्म न तु स्मृतिम्; ततः तेषां पूर्वस्य अहङ्कारस्य स्थाने गभीरा नम्रता उदपद्यत।

पश्चात् वैशाल्यां एकस्मिन् चैत्ये बुद्धः पुनः तमेव अध्यायं गृहीत्वा, विनम्रान् ब्राह्मणान् पुरतः तत् व्याख्यातवान्। यदा सः उवाच, तदा कथ्यते यत् उपदेशस्य महत्त्वात् सहस्रं लोकधातवः प्रकम्पिताः; पञ्चशतं ब्राह्मणाः, ये इदानीं यथार्थतया ग्रहणशीलाः आसन्, उपदेशस्य अन्ते अर्हत्त्वफलं, पूर्णां मुक्तिं च प्राप्तवन्तः। विहारस्य भिक्षवः एतत् दृष्ट्वा विस्मिताः परस्परं कथयन्ति स्म यत् बुद्धः एकेनैव उपदेशेन गर्विणां पण्डितानां गर्वं द्विवारं नम्रीकृतवान्।

यदा भिक्षवः स्वकीयं सम्भाषणं तस्मै निवेदितवन्तः, तदा बुद्धः अवदत् यत् अयं गर्वस्य नम्रीकरणस्य प्रथमः अवसरः नासीत्, ततः सः आचार्यस्य बदरीवृक्षस्य च पुरातनीं कथां प्रोक्तवान्। ततः सः जन्मनः परिचयं कृतवान्—वर्तमानस्य नम्रीकृताः पञ्चशतं ब्राह्मणभिक्षवः तु सुदूरे अतीते तेषाम् एव पञ्चशतानां गर्विष्ठानां शिष्याणां रूपाः आसन्, बुद्धः स्वयं च वाराणस्याः ब्राह्मणाचार्यः आसीत्, यः तेषां पुरतः अनुत्तरणीयाः प्रहेलिकाः स्थापितवान्।

मूलपर्यायजातकं, पालिग्रन्थे द्विनिपाते जातकसङ्ख्या २४५, स्थायित्वं प्राप्तवत्, यतः तस्य प्रहेलिकाः केवलं चातुर्येन अद्यापि अनुत्तरणीयाः। “कालः सर्वं भक्षयति; कालं कः भक्षयति?” तथा “कियन्ति शिरांसि कर्णवन्ति?” एते केवलं स्मृत्या समाधेयाः क्रीडाः न सन्ति, अपि तु तत्र प्रत्येकस्य मुखे दर्पणरूपेण स्थापिताः सन्ति, यः सूचनां प्रज्ञा इति मन्यते। द्वयोः जन्मनोः एकः आचार्यः तथा समानाः शिष्याः समानं पाठं प्राप्तवन्तः—नम्रतारहितं ज्ञानं केवलं कोलाहलः अस्ति, तथा यः मनः स्वयं नम्रीभवितुं सज्जम् अस्ति, सः एव अन्ते तं धर्मं श्रोतुं समर्थः भवति यं सः पूर्वमेव जानातीति दावति।