नन्द जातकम्

पालिपिटके जातकसङ्ख्या ३९ इति भगवता बुद्धेन इयं कथा कथिता, यत् सारिपुत्तस्य वृद्धस्य शिष्यः जेतवनविहारे पूर्णतया विनम्रः आसीत्, परं यदा ग्रामान्तरं गच्छति स्म तदा गर्विततया विवादप्रियश्च भवति स्म। यदा एषा असङ्गतिः प्रकटिता, तदा बुद्धः पूर्वजन्मनः कथामाध्यमेन तां व्याख्यातवान्, यत्र तस्यैव पक्षपातपूर्णस्य गर्वस्य रूपं पूर्वमेव एकवारं प्रकटितम् आसीत्।

वाराणस्यां एकः वृद्धः समृद्धः गृहपतिः जीवनस्य अन्ते एकं पुत्रं लेभे। स्वीयायाः तरुण्याः पत्न्याः पुनर्विवाहस्य तथा सापत्न्य-पितुः पुत्रस्य धनं नाशयिष्यति इति भीत्या वृद्धः स्वधनं दृश्यं न कृत्वा गोपयितुं सङ्कल्पितवान्। स्वस्य विश्वस्तेन आजीवदासेन नन्देन सह सः सहस्रशः सुवर्ण-रजतमुद्राः निर्जने अरण्ये नीत्वा तृणाच्छादितस्य टीलस्य अधः निखनति स्म, नन्दं च आदिशति स्म यत् पुत्रः वयःप्राप्तः भवेत् तदा स स्थानं दर्शयेत्। न चिरात् वृद्धः मृतः।

वर्षाणां गमनेन यदा पुत्रः तरुणः अभवत्, तदा तस्य माता तं स्वकीयं दायम् आप्तुं नन्दं प्रति प्रेषितवती। नन्दः स्वेच्छया तं अरण्यं नीतवान्, आहारं कुद्दालं च वहन्। यदा सः सुप्ते स्वर्णनिधेः साक्षात् उपरि स्थितवान्, तदा सः अकस्मात् तरुणम् उत्तराधिकारिणं प्रति घृणया परिवर्तितवान्, तं निन्दन् अधमदासीपुत्रम् इति आक्रुश्य च। शोकाकुलः क्षतहृदयः युवा निरर्थकहस्तः गृहं प्रत्यागतः। एकस्मिन् सप्ताहे नन्दः क्षमां याचितवान्, उन्मादस्य क्षणम् इति कथयन्, पुनः अरण्यं नीतवान्; परं यदा सः तस्मिन् एव स्थाने पुनः स्थितवान्, तदा समानं दृश्यं पुनरावृत्तम्।

विमूढः युवा स्वपितुः मित्रं वृद्धं गृहपतिं बोधिसत्त्वं प्रति स्वसंकटं निवेदितवान्। सम्यक् शृण्वन् बोधिसत्त्वः अवदत् यत् नन्दः किमपि उन्मत्तः नासीत्। हीनस्वभावः, विशालस्य गुप्तधनस्य साक्षात् उपरि स्थितः, आकस्मिकं स्वामित्वभावं अनुभवति, यत् अन्यथा कदापि न अनुभवेत्; सः निधेः सामीप्यं तस्य अधिकारं इति भ्रान्त्या मन्यते। यस्मिन् स्थाने नन्दः स्वकीयं निकृष्टतमम् अपमानं वर्षति स्म, तस्मिन् एव स्थाने निधिः अवश्यं आसीत्, इति बोधिसत्त्वेन उक्तम्। सः युवकम् उपदिष्टवान् यत् नन्दः पुनः निन्दां वदतु, ततः सः तं परिहत्य स्वपादचिह्नानाम् अधः खनतु।

युवा नन्देन सह अरण्यं प्रत्यागतः, यः पुनः पूर्ववत् स्थितः निन्दां वर्षितुं प्रारब्धवान्। अस्मिन् समये उत्तराधिकारी तस्य स्कन्धौ गृहीत्वा तं भूमौ पातयित्वा तत्र एव कुद्दालं (भारयुक्तः लौहवत् खननसाधनम्) निखितवान् यत्र नन्दः स्थितः आसीत्। क्षणेन फलकं कांस्यमयस्य निधिपेटिकायाः आवरणे अभिहतम्, तथा युवकः पितुः धनं विजयेन गृहं नीतवान्, बोधिसत्त्वस्य प्रज्ञां बहुप्रशंसया सत्कृत्य।

उपदेशं समापयन् बुद्धः उभयोः जन्मनोः पात्राणां परिचयं दत्तवान्। सारिपुत्तस्य गर्वितः शिष्यः, एकस्मिन् परिवेशे विनम्रः अन्यस्मिन् गर्वितः, स दासः नन्दः आसीत्; बुद्धः स्वयं तु सः प्रज्ञावान् गृहपतिः आसीत्, यस्य नन्दस्य परिवर्तनशीलस्य गर्वस्य अन्तर्दृष्टिः युवकस्य दायं पुनः स्थापितवती।

नन्दस्य व्यवहारः साधारणनिरीक्षणेन निदानं कर्तुं कठिनः अस्ति, यतः सः स्थिरः नास्ति। जीवनस्य अन्यत्र सः निष्ठया सेवां करोति, तस्य तिरस्कारः केवलं अरण्यभूमेः एकस्मिन् निर्दिष्टे खण्डे कतिपयपदपरिमितप्रदेशे एव प्रकटति। बोधिसत्त्वस्य प्रज्ञा एतत् असङ्गतिं उन्मादम् अथवा यादृच्छिकां द्वेषबुद्धिम् इति न गणयितुं पूर्णतया निर्भरति, तस्य स्थाने तां तस्मात् कारणात् सूचनारूपेण पठति यत् सा एतावती सङ्कीर्णा अस्ति। यः सेवकः सर्वत्र स्वस्वामिनम् अपमानयेत्, सः निधेः स्थानविषये किमपि न शिक्षयेत्; यः केवलम् एकस्मिन् एव स्थाने अपमानयति, सः तस्याः सङ्कीर्णतायाः बलेन एव खननीयं स्थानं प्रकाशयति।

कथायाः भिक्षुः संरचनात्मकरूपेण समानाम् असङ्गतिं दर्शयति—विहारे विनम्रः, मार्गे गर्वितः। जातकम् तत्र तथैव निदानात्मकं अभ्यासं प्रयोक्तुम् आमन्त्रयति, यत् बोधिसत्त्वेन नन्दे प्रयुक्तम्। बौद्धभाष्यम् एतं समानतां एतत् सावधानतायै पठति यत् कस्यचित् चरित्रं सर्वेषु परिवेशेषु एकरूपम् इति न मन्तव्यम्। यदा कस्यचित् आचरणं एकस्मात् स्थानात् अन्यत्र तीक्ष्णतया परिवर्तते, तदा प्रश्नः अस्ति यत् तस्मिन् स्थाने किं तत् परिवर्तनं करोति; तस्य उत्तरं विरलं केवलं असङ्गतिः भवति। बहुधा तत् कस्यचित् मूल्यस्य, भयस्य वा, नन्दस्य इव क्षणिकरूपेण लब्धस्य अधिकारस्य सूक्ष्मलक्षणं भवति।