नङ्गलकुलस्थविरः

इयं कथा सङ्ख्यात्मकं जातकं नास्ति। एषा धम्मपदअट्ठकथातः (श्लोकाः ३७९-३८०, पञ्चविंशतितमोऽध्यायः, भिक्खुवर्गः) आगता, यत्र स्थविरं नङ्गलकुलम् अधिकृत्य आख्याता। अत्र बोधिसत्त्वः नास्ति, पूर्वजन्मनां परिवेषः अपि नास्ति; एषा जेतवने बुद्धस्य समसामयिकी घटना अस्ति, पृष्ठे जातकशैल्याः प्राचीनः सञ्ज्ञाबन्धः केवलं सातत्यार्थं स्थापितः।

नङ्गलकुलः वेतनेन कार्यं करोति स्म, एकः दरिद्रः पुरुषः आसीत्। सः केवलं जीर्णां कौपीनम् एव धारयति स्म, कार्यार्थं गच्छन् स्कन्धे स्वं हलं वहति स्म। तं दृष्ट्वा एकः भिक्षुः पृष्टवान् यत् किमर्थं सः भिक्षुः न भवति? कर्षकः संशयं प्रकटितवान् यत् तादृशस्य जनस्य प्रव्रज्यां कोऽपि न दास्यति; किन्तु सः अङ्गीकृतवान्, यदि सः भिक्षुः स्वयं तां करिष्यति इति प्रतिज्ञाय।

भिक्षुः तं जेतवनं नीतवान्, स्नापितवान्, विहारपरिसरे च प्रव्रजितवान्। ततः नवप्रव्रजितस्य कौपीनं हलं च विहारसीमायाः समीपस्थे वृक्षशाखायां लम्बयितुम् आज्ञापितवान्। नवदीक्षितः नङ्गलकुलस्थविरः इति नाम प्राप्तवान्, यस्य अर्थः आदरणीयः कर्षकस्थविरः।

श्रद्धावद्भ्यः प्राप्तैः दानैः जीवन् सः असन्तुष्टः अभवत्, पीतवस्त्राणि धारयितुं न इच्छति स्म। सः वृक्षं प्रति गत्वा स्वात्मानं निन्दितवान्—त्वं चीवराणि त्यक्तुं, पुनः गृहस्थजीवनं प्रति गन्तुं, पुनः वेतनेन श्रमं कर्तुं च इच्छसि। यदा यदा तस्य सङ्कल्पः दुर्बलोऽभवत्, तदा तदा सः विहारं प्रत्यागत्य पुनः असन्तोषं प्राप्य पुनः वृक्षं प्रति गत्वा स्वं पुनः उपदिष्टवान्।

अन्ये भिक्षवः लक्षितवन्तः यत् सः कियद्वारं विहारात् बहिः गच्छति, ते तस्मात् गम्यस्थानं पृष्टवन्तः। सः तान् अवदत् यत् सः स्वाचार्यं दर्शितुं गच्छति। अचिरेण सः अर्हत्त्वं प्राप्तवान्, ततः भिक्षवः तं परिहसन्ति स्म यत् सः आचार्यदर्शनाय गमनं न करोति। सः उत्तरं दत्तवान् यत् गृहस्थकाले सः गमनागमने करोति स्म, किन्तु संसारात् सम्बन्धं छिन्नवान् इति सः न पुनः गच्छति।

भिक्षवः बुद्धाय निवेदितवन्तः यत् नङ्गलकुलः असत्यं वदति। बुद्धः अवदत् यत् सः सत्यमेव उक्तवान्: भिक्षुः स्वयं स्वम् उपदिष्टवान्, तस्मात् सः ब्रह्मचर्यस्य अन्तं प्राप्तवान्।

श्लोकाः शिक्षयन्ति यत् मनुष्यः स्वयं प्रेरयितव्यः, परीक्षितव्यश्च; स्वं रक्षितव्यः, अप्रमत्तश्च जीवितव्यः। आत्मा एव स्वस्य शरणं नेता च अस्ति; अतः वणिक् यथा उत्तमम् अश्वं शिक्षयति तथा स्वं शिक्षयेत्। अट्ठकथा योजयति यत् मोक्षः स्वीयाभ्यासात् एव निर्भरति, यथा रोगी स्वचिकित्सां स्वयम् अनुसरेत्, न तु केवलं वैद्यस्य स्तुतिं वा सम्मानं वा कुर्यात्।

धम्मपदस्य ३७९ श्लोकः कथयति यत् मनुष्यः स्वयमेव स्वं निन्देत् स्वयमेव च परीक्षेत; यः स्वं रक्षति स्मृतिमांश्च भवति, सः सुखेन जीवति। ३८० श्लोकः योजयति यत् आत्मा एव स्वस्य रक्षकः स्वस्य शरणं च; अतः वणिक् यथा उत्तमम् अश्वं निगृह्णाति तथा मनुष्यः स्वं निगृह्णीयात्। स्थविरस्य वृक्षः प्रथमपङ्क्तेः जीवन्तं चित्रम् अस्ति, यतः हलं वृक्षे लम्बयित्वा स्वात्मानं निन्दन् नरः यथार्थतः एतत् एव करोति स्म।

नङ्गलकुलस्य कृते गुरोः वचनं न आवश्यकम् आसीत्, यतः सः कुतः आगतः इति सः स्वयं जानाति स्म। वृक्षशाखायां लम्बितौ हलकौपीनौ तस्य वेतनकार्यस्य स्पष्टौ स्मारकौ आस्ताम्; तयोः समीपे स्थित्वा सः गृहस्थजीवनं प्रति प्रत्यावर्तनस्य अर्थं स्वयं पश्यति स्म। कथा न वदति यत् वृक्षः वा हलं वा अवदताम्; वदति यत् सः स्वेन सह अवदत्, तथा च असन्तोषस्य पुनरागमने प्रत्येकं वारं पुनरुक्तः एषः आत्मसमीक्षा अर्हत्त्वं प्रापयत्।

प्रायः प्रत्येकः यः साधनां गृह्णाति असन्तोषस्य कालं सम्मुखीभवति; अयं वृत्तान्तः तं लज्जां विना स्वीकरोति: नवदीक्षितः अस्थिरोऽभवत्, गतः, पुनः आगतः, पुनरपि अस्थिरोऽभवत्। तस्य परिवर्तनम् असन्तोषस्य अभावात् न, अपितु तं सत्यनिष्ठया सम्मुखीकृत्य प्रत्येकं वारं स्वाभ्यासं प्रति प्रत्यावर्तनस्य अभ्यासात् अभवत्।