नङ्गुट्ठजातकम्

पालिपिटके जातकसङ्ख्या १४४ इति भगवता बुद्धेन आजीविकानां विषये इयं कथा कथिता। ते जेतवनस्य समीपे निवसन्तः तपस्विनः आसन्, यः कालस्य अत्यन्तकठोरतपसः कारणेन प्रसिद्धः अबौद्धसम्प्रदायः आसीत्। यदा प्रश्नः उदपद्यत यत् तेषां कठोरतपसः पुण्यं वास्तविकं वा, तदा उत्तररूपेण बुद्धः पूर्वजन्मनः एकस्य अग्निपूजकस्य तापसस्य कथां स्मारितवान्, यः स्वभक्तेः पुण्यं तादृशमेव साधयति इति विश्वसिति स्म।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः उत्तरदेशस्य ब्राह्मणकुले जन्म प्राप्तवान्; तस्य जन्मदिने एव तस्य मातापितरौ तस्य सम्मानार्थं यज्ञाग्निं प्रज्वालितवन्तौ, तेषां कुलस्य परम्परानुसारम्। यदा सः वयःप्राप्तः सन् संसारं त्यक्तवान्, तदा सः तम् एव अग्निं काशीसमीपस्थम् अरण्यस्य तपोवनं प्रति नीतवान्। पञ्चाशत्वर्षाणि यावत् सः निष्ठया तं पालितवान्, विश्वसन् यत् अग्निदेवः तस्य भक्त्या स्वर्गीयं जन्म प्रदास्यति।

एकः ग्रामीणः आशीर्वादार्थं तपोवनम् आगतः कृतज्ञतया तपस्विने एकां गाम् अददात्। तापसः निश्चितवान् यत् यज्ञात् पूर्वं शुद्धिकर्मार्थं जलम् आवश्यकम् आसीत्, तस्मात् सः यज्ञस्य श्रेष्ठतमं दानं तं पशुं अग्नये अर्पयितुं सङ्कल्पितवान्। सः गां वृक्षे समीपे बद्ध्वा जलकुम्भं पूरयितुं नदीं प्रति गतवान्।

तापसः नद्यां यदा स्थितः आसीत्, तदा क्षुधार्तानां चोराणां समूहः तपोवनं प्रविश्य गां वधितवान्। ते पवित्रे अङ्गारे तां पक्वाम् अकुर्वन्, यथा शक्यं सर्वं मांसं भक्षितवन्तः, केवलं चर्म च पुच्छं च अवशेषितम्। यदा तापसः जलकुम्भेन सह प्रत्यागतः, तदा तेन यज्ञार्थं स्थापिते स्थाने धूलौ एताः अवशेषाः एव दृष्टाः।

जुगुप्सया अभिभूतः तापसः काष्ठनिर्मितैः चिमटैः पुच्छं गृहीत्वा प्रज्वलिते अग्नौ निक्षिप्तवान्। सः पृष्टवान् यत् कीदृशः देवः एतावदपि अल्पं भोजनं पथिकचोरेभ्यः रक्षितुं न शक्नोति, यदा तस्मिन् एव अग्नौ घृतस्य धान्यस्य च पर्वताः दह्यन्ते, तथापि कदापि अर्पितस्य वस्तुनः रक्षायै न स्थितः।

तस्मिन् एव जुगुप्सायाः क्षणे तापसः स्पष्टं दृष्टवान् यत् पञ्चाशद्वर्षाणां निष्ठावती सेवा यत् कदापि न दर्शितवती। यस्य अग्नेः सः सेवां करोति स्म तस्मिन् न आत्मा, न मनः, न च भक्तस्य अर्पणं चोरितात् अर्पणात् भेदयितुं शक्तिः आसीत्। यत् किमपि तस्य पुरतः स्थाप्यते, तत् सः समानया अचेतनतया दहति स्म, दातुः कारणस्य च अपेक्षां विना।

चोरस्य अवशेषेन एव प्रत्यक्षीकृतं सत्यं प्रकाशितं दृष्ट्वा तापसः अर्धशताब्दीं यावत् पालितस्य यज्ञाग्नेः उपरि जलं सिञ्चितवान्। यैः चिमटैः सः तत्र सेवां कृतवान् तानि परित्यज्य सः ध्यानाभ्यासं प्रति प्रवृत्तः; कालेन सः गहनां समाधिभूमिं प्राप्तवान्, यत्र पञ्चाशद्वर्षीया अग्निसेवा तं कदापि समीपं नीतवती नासीत्।

भगवान् बुद्धः कथां समापयन् तं प्रश्नम् उत्तरितवान् यः तां प्रेरितवान्। आजीविकानां स्वकीयं कठोरतपः, यथा तापसस्य पञ्चाशद्वर्षीया अग्निसेवा, केवलं दुष्करत्वात् अथवा दीर्घकालीनत्वात् पुण्यं न अर्जयति। पुण्यं कदापि बाह्यकर्मकाण्डस्य विषयः नासीत्, अपि तु आन्तरिकसंयमस्य विषयः आसीत्, यं कर्मकाण्डं सहजतया प्रतिस्थापयति, यावत् चौर्यं वा शिक्षकः वा प्रश्नं प्रकटं न करोति तावत् कोऽपि न विजानाति।

यत् तापसं वास्तवतः मोचितवत्, तत् कदापि भाषणं वा आकस्मिकं दर्शनं न आसीत्, अपि तु एकः साधारणः निराशाजनकः अनुभवः। सः एकेनैव अपराह्णेन पञ्चाशद्वर्षाणां कर्मकाण्डेन सावधानतया पोषितं मायाजालं छिनत्ति स्म। हृदयस्य क्लेशान् यथार्थतया दग्धुं समर्था ज्वाला न तु चूल्ल्यां ज्वलन्ती, अपि तु विवेकेनैव प्रज्वालिता। पञ्चाशद्वर्षाणि अग्निसेवा तापसाय केवलं धैर्यं शिक्षितवती; एकः चोरितः पशुः एकेनैव अपराह्णेन तं सर्वं शिक्षितवान्, यत् अग्निः स्वयं कदापि दर्शयितुं न समर्थः आसीत्—यत् वास्तविकं रक्षणं वास्तविकं पुण्यं च कुतः आगच्छति।