पर्वतोपत्थरजातकम्

पालिपिटके जातकसङ्ख्या १९५ इयं कथा भगवता बुद्धेन जेतवने कथिता। कोसलराजः प्रसेनजित् व्यथितः सन् तस्य समीपम् आगतवान्, यतः एकः राजसेवकः तस्य अन्तःपुरे तस्य प्रति अपराधं कृतवान् आसीत्। बुद्धः अपृच्छत्—किं स सेवकः राज्ञः उपयोगी, किं च राजा तां स्त्रियं प्रीणाति वा इति; राजा द्वाभ्याम् अपि ‘आम्’ इति प्रत्यवदत्। बुद्धः अवदत् यत् उपयोगी भृत्यः प्रिया स्त्री च न विनाशनीये, प्राचीनाः प्राज्ञाः राजानः अपि एवंविधानि विषयाणि सेहिरे इति। ततः सः अतीतस्य एकां कथां कथितवान्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, तदा बोधिसत्त्वः राजामात्यकुले जातः, पश्चात् च लौकिकेषु आध्यात्मिकेषु च विषयेषु राज्ञः परामर्शदाता अभवत्।

राज्ञः एकः अमात्यः अन्तःपुरे तस्य प्रति अपराधं कृतवान्। राजा विचारितवान् यत् सः पुरुषः अतीव मूल्यवान्, सा स्त्री च तस्य अतीव प्रिया; अतः तयोः कस्यापि विनाशं कर्तुं सः न शक्नोति इति।

अतः राजा निश्चितवान् यत् यद् घटितं तत् सोढुं शक्नोति वा इति कञ्चित् प्राज्ञं पृच्छेत्; सः बोधिसत्त्वम् आह्वयत्।

राजा स्वप्रश्नं गाथया अवदत्। रमणीये पर्वतमैदाने पद्मसरांसि सञ्जातानि, तथा सिंहरक्षिते सरसि एकः शृगालः जलं पिबति स्म, यद्यपि सः स्वस्य सङ्कटं जानाति स्म, इति सः अवदत्।

बोधिसत्त्वः स्वगाथया प्रत्यवदत्। यदा सर्वप्रकाराः वन्यप्राणिनः महत् सरः पिबन्ति, तदा तत् सरः सरः एव तिष्ठति, न च दूषितं भवति, इति सः अवदत्। तथैव तस्याः स्त्रियाः स्खलनं तां न्यूनस्त्रीत्वं न नयति, यतः तादृशं सरः पानार्थम् आगतेभ्यः सर्वेभ्यः साधारणं भवति, अन्ते च शुद्धं भवति। यदि अमात्यः सा स्त्री च द्वावपि राज्ञः प्रियौ आस्ताम्, तर्हि राजा धैर्यं धारयेत् निष्पक्षतां च रक्षेत् इति सः अवदत्।

उत्तरे उक्तं सरः राज्ञः स्वकीयः परिवारः एव। तत्र बहवः जनाः आगन्तुं शक्नुवन्ति, एकस्य दोषेण च तस्य मूल्यं राज्ञः कृते न नश्यति। बोधिसत्त्वः राज्ञः न अवदत् यत् किमपि न घटितम् इव नाटयितव्यम्। सः तं दण्डेन न, अपि तु धैर्येण तत् सम्मुखीकर्तुम् आग्रहत।

राजा परामर्शं स्वीकृतवान्। सः तौ द्वावपि क्षमितवान्, पुनः अपराधं न कर्तव्यम् इति च अवदत्, ते च सुधरितवन्तौ। सः पश्चात् दानं पुण्यं च कृतवान्, जीवनान्ते च स्वर्गे उत्पन्नः। अत्र धैर्यं दुर्बलता नास्ति, यतः तत् अपराधिभ्यः ‘पुनः मा कुरुत’ इति स्पष्टं वक्तुम् अवकाशं ददाति, तथा परिवर्तनाय अपि। कथा यत् फलं दर्शयति तत् एतत्—विनाशात् रक्षितं कुलम्, परिवर्तितौ अपराधिनौ, आजीवनं दानशीलः शासकः च।

बुद्धः कोसलराजेन सह आरब्धवान्, प्राचीना कथा च तम् एव सम्यक् प्रत्यवदत्। उपदेशं श्रुत्वा राजा प्रसेनजित् अपि तौ द्वावपि क्षमितवान्, निष्पक्षः च अतिष्ठत्। एवं दृष्ट्वा बोधिसत्त्वस्य उत्तरं न प्रश्रयः न च उदासीनता अस्ति। तत् शासकात् याचते यत् अपराधिनः मूल्यं, अपराधितस्य हानिः, कठोरदण्डश्च यत् धैर्यं दातुं न शक्नोति तत् किं योजयति इति सः तौलयेत्। केवलं क्रोधेन कार्यं कुर्वन् राजा स्वविवेकं परित्यजति; स्थित्वा प्राज्ञं मित्रं पृच्छन् राजा तं रक्षति। एषः उपदेशः व्यथितः सन् बुद्धस्य समीपम् आगतस्य प्रसेनजितः अनुरूपः आसीत्, तथा यः कोऽपि परेषु अधिकारं धारयति, अवगमनात् पूर्वं दण्डयितुं प्रवृत्तः च भवति, तस्मै अपि अनुरूपः।

अन्ते बुद्धः पात्राणि अभिज्ञापितवान्—आनन्दः वाराणस्याः राजा आसीत्, स्वयं च बुद्धः प्राज्ञः परामर्शदाता आसीत्। शासकस्य धैर्यं निष्पक्षता च, इति सः दर्शितवान्, यत् कोपेन विनश्येत् तत् कुलं रक्षितुं शक्नोति। एवं प्राचीना कथा कोसलराजाय न नियमं, अपि तु दर्शनस्य एकं प्रकारं दत्तवती, यं सः स्वराजसभां प्रति प्रत्यानेतुं शक्नोति स्म।