पादञ्जलिजातकम्

पालि-त्रिपिटके जातकसंख्या २४७ इयं कथा भगवता बुद्धेन जेतवने स्थविरं लालुदायिनम् अधिकृत्य उक्ता। द्वौ प्रमुखौ शिष्यौ कञ्चन प्रश्नं विचारयन्तौ आस्ताम्, तत्र श्रोतारः भिक्षवः तौ प्रशंसितवन्तः। लालुदायी सभायाम् उपविष्टः स्वज्ञानं तयोः ज्ञानस्य समक्षं तुच्छं मन्यमानः ओष्ठं वक्रीकृत्य तिरस्कारं प्रदर्शितवान्, ततः सभा विसृष्टा अभवत्। पश्चात् धर्मसभायां भिक्षवः तस्य तिरस्कारदृष्टिं विषये कथितवन्तः; तदा भगवता उक्तं यत् पूर्वजन्मनि अपि लालुदायी केवलं ओष्ठवक्रतया सर्वं प्रत्यवदत्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां शासनं कुर्वन् आसीत्, बोधिसत्त्वः आध्यात्मिकलौकिकविषयेषु तस्य मन्त्री आसीत्। यदा राजा दिवङ्गतः अभवत् तथा तस्य अन्त्यसंस्काराः सम्पन्नाः, तदा अमात्याः तस्य पुत्रं राजकुमारं पादञ्जलिं राजानं कर्तुं प्रस्तावितवन्तः। राजकुमारः अलसः निष्क्रियश्च इति सुप्रसिद्धः आसीत्; बोधिसत्त्वः विरोधं कृत्वा पृष्टवान् यत् किं ते तादृशं जनं सत्यमेव राज्ये अभिषेक्तुम् इच्छन्ति।

अमात्याः विधिसभां कृत्वा युवराजं स्वमध्ये उपवेशितवन्तः। जानीतः एव ते असत्यं निर्णयं कृतवन्तः, सम्पत्तिं असमर्थाय स्वामिने दत्तवन्तः; ततः युवराजं पृष्टवन्तः यत् ते सम्यक् निर्णीतवन्तः वा। पादञ्जलिः किमपि अवदत् न। केवलम् ओष्ठं वक्रीकृतवान्।

बोधिसत्त्वः विचारितवान् यत् अयं मौनः सङ्केतः किम् अर्थयति, राजकुमारेण त्रुटिः दृष्टा वा इति; ततः सः एकं श्लोकं उक्तवान्। तस्य सारः अयं यत् पादञ्जलिः प्रज्ञायां सर्वान् अतिक्रम्य इव प्रतीयते, यतः तस्य वक्रितः ओष्ठः किमपि परम् अवगच्छति इति सूचयति।

परेद्युः अमात्याः पुनः विधिसभां कृतवन्तः, अस्मिन् वारे सम्यक् निर्णयं कृत्वा तस्य मतं पृष्टवन्तः। पादञ्जलिः पुनः पूर्ववत् केवलम् ओष्ठं वक्रीकृतवान्।

ततः बोधिसत्त्वः निश्चितवान् यत् राजकुमारः पूर्णतः मूढः अस्ति, तथा द्वितीयं श्लोकम् उक्तवान्। तस्य सारः अयं यत् पादञ्जलिः सत्यं असत्यं वा शुभम् अशुभं वा विवेचयितुं न शक्नोति, तथा निरर्थकात् ओष्ठात् परं किमपि न जानाति। यत् प्रतिक्रिया असत्यनिर्णये सत्यनिर्णये च समाना आसीत्, तत्र विवेकः न आसीत्, केवलं शून्यः अभ्यासः आसीत्।

अमात्याः पादञ्जलिं मूढं ज्ञात्वा तं पार्श्वे स्थापितवन्तः, बोधिसत्त्वं राजानं कृतवन्तः। यः सत्यम् असत्यात् भेदयितुं शक्तः मन्त्री, तस्य प्रति ते विश्वासं कृतवन्तः, न तु तस्मै राजकुमाराय यस्य ओष्ठः कदापि तादृशीं विवेकशक्तिं दर्शितवान्।

कथान्ते भगवता बुद्धेन भिक्षुः लालुदायी राजकुमारेण पादञ्जलिना सह अभिज्ञातः, स्वयं च प्राज्ञः मन्त्री इति निर्दिष्टः। यः शून्यः सङ्केतः एकदा असत्यनिर्णयं सत्यनिर्णयं च समानया तिरस्कारेण अभिवादयति स्म, सः एव अभ्यासः लालुदायी प्रशंसायां अपि अद्यापि धारयति स्म, यस्याः प्रशंसायाः कृते सः स्वयं किमपि न अर्जितवान्।

अन्ते पादञ्जलिं यत् प्रकाशितवत् तत् शब्दाभावः न आसीत्; मौनं स्वयं मनसः विषये किमपि न सिध्यति, न पूर्णतां न च रिक्ततां। तत् सरलं सङ्गतिपरीक्षणमेव आसीत्। सत्यं असत्यं वा यत् पुरतः अस्ति तस्य प्रति समानरूपेण पुनरावर्तितः सङ्केतः वस्तुतः प्रज्ञां न प्रकाशयति स्म, अपि तु अन्ते शून्यतां प्रकाशयति स्म, यत्र कोऽपि सङ्केतः दीर्घकालं न गोपयति, यदा कश्चित् तं द्विवारं परीक्षितुं प्रवर्तते। तस्यैव परीक्षायाः प्रयोगः लालुदायिनः तिरस्कारेऽपि सुस्पष्टतया भवति, यः प्रत्येकं प्रसङ्गे समानम् अवज्ञां दर्शयति स्म, प्रशंसा योग्या वा अयोग्या वा इति विचारं विना। तस्य तिरस्कारः राजकुमारस्य मौनवत् किमपि अपि न विचारयति स्म। यस्य प्रतिक्रिया सम्मुखस्थस्य वस्तुनः सत्यासत्यतां न परिवर्तयति, सा बाह्यविषयस्य विवेचनं न भवति; सा केवलं दीर्घकालं पुनरावर्तिता जडा अभ्यासरूपा भवति, यस्याः कस्यापि वास्तविकविवेकेन सह सम्बन्धः नास्ति।

भगवतः श्रोतारः स्वगृहं प्रति इमं पाठं नेतुं शक्नुवन्ति: प्रज्ञाप्रदर्शनं विश्वसितव्यं पूर्वं, तत् राजकुमारे, आचार्ये, आत्मनि वा, सत्यं असत्याद् भिन्नं करोति इति स्पष्टं प्रमाणं अन्वेष्टव्यम्। निःशुल्कः निष्फलः च यः तिरस्कारः, सः प्रज्ञा न भवति; सङ्घः तादृशं विवेकं याचितुं वरम्, यत् वस्तुतः परीक्षितुं शक्यते। धैर्येण सद्भावेन च यः कोऽपि इमं परीक्षणं कर्तुं शक्नोति।