पण्णिकजातकम्

जेतवने श्रावस्त्यां शाकविक्रयं कुर्वन् बुद्धस्य एकः गृहस्थोपासकः समागतः। सम्भाषणे सः स्वपुत्र्याः विवाहात् पूर्वं कथं तस्याः शीलपरीक्षा कृता इति अकथयत्। भगवान् बुद्धः तम् अवदत् यत् सः पुरा अतिदीर्घे काले पितृपुत्र्योः समानम् एव दृश्यं प्रत्यक्षं दृष्टवान् अस्ति; तस्य आवश्यकं प्रमाणं तस्याः अश्रूण्येव आसन् इति दर्शयितुं सः इमां कथाम् अकथयत्।

तस्मिन् पूर्वे काले, वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्ये, बोधिसत्त्वः नगरप्रान्ते वनस्य विस्तीर्णायां भूमौ स्थिते महति वटवृक्षे वृक्षदेवतारूपेण उदपद्यत। तस्मिन् नगरे सौम्यस्वभावायाः अकृत्रिमहर्षयुक्तायाः कन्यायाः पिता शाकविक्रेता अवसत्। सा कुटुम्बिनां क्रेतॄणां च प्रत्येकस्मिन् लघुपरिहासे सहजतया स्मितं हसितं च करोति स्म। यदा एकः सम्भ्रान्तः परिवारः तस्याः विवाहप्रस्तावं कृतवान्, तदा शाकविक्रेता चिन्तितः अभवत्; दुर्वृत्ता कन्या अपरिचिते गृहे विवाहिता स्वमातापितृभ्यः लज्जाम् एव आनयेत् इति सः अचिन्तयत्। तस्याः निरन्तरं हास्याधः अधिकं शिथिलं शीलं गूढम् अस्ति वा इति सः सुनिश्चितं ज्ञातुं न शक्तवान्।

विवाहनिश्चयात् पूर्वं सत्यं ज्ञातुं दृढसङ्कल्पः पिता परेद्युः प्रातः स्वकन्यायै एकं छिक्कं दत्त्वा वने वन्यौषधीः मूलानि च सङ्गृहीतुं सह आगन्तुम् अयाचत। वनस्य गभीरे, यत्र बोधिसत्त्वस्य अदृश्यं गृहं वटवृक्षस्य अधः आसीत्, तत्र पिता कन्यायाः हस्तं गृहीत्वा अनुचितानि वचनानि अवदत्; सा कथं प्रतिक्रियां करिष्यति इति द्रष्टुं अवैधं प्रस्तावम् अभिनयन्।

कन्या यथार्थभयेन तस्मात् अपससार, वदन्ती यत् तस्य प्रस्तावः जलात् अग्निः उत्थितः इव भयङ्करः, लोकव्यवस्थायां न्यायतः सम्भवितुम् अशक्यः च अस्ति। रोदन्ती सा अवदत् यत् शुद्धहृदयाद् अन्येन भावेन सा कदापि कमपि पुरुषं न अपश्यत्, पिता च कन्यायाः शरणं भवेत्, न तु यत् भयं स्वरक्षणीयं स्यात्। तस्याः अश्रूणि अचला च प्रतिरोधः तस्याः वास्तविकस्वरूपे कमपि संशयं न अत्यशिष्ट।

तस्याः अकृत्रिमं दुःखं दृष्ट्वा, तत्र च यत् प्रमाणम् अन्विष्यन् आसीत् तत् अभिज्ञाय, पितुः हृदयं शान्त्या लज्जया च पूर्यते स्म यत् सः तां शङ्कितवान्। सः तां सान्त्वयन् अवदत् यत् तस्याः हास्यमात्रेण अपि सः एवं परीक्षितुं पर्याप्तं चिन्तितः आसीत्, ततः सः तां गृहं नीतवान्। विवाहः परमेण आनन्देन अग्रे अचलत्। परिणामेन कृतज्ञः सः पश्चात् स्वयं बुद्धसमीपं गत्वा यत् जातं तत् निवेदितवान्।

भगवान् बुद्धः उपदेशं समाप्य प्रकटितवान् यत् तस्य सम्मुखे उपविष्टौ पिता पुत्री च तस्मिन् पुराणे युगे अपि तौ एव पिता पुत्री च आस्ताम्। सः स्वयं तस्य वटवृक्षस्य अधः सम्पूर्णं दृश्यं मौनेन साक्षात्कृतवान् वृक्षदेवता इति सः अवदत्। पालि-त्रिपिटके इयं कथा जातकसङ्ख्या १०२ इति अभिलिखिता अस्ति; शाकविक्रेतुः कृते एतत् प्रदर्शयितुं अकथ्यत यत् तेन स्वयं परिकल्पितं परीक्षणं सुदूरे पूर्वजन्मनि अपि तथैव समानेन फलेन सत्यम् अभवत्।

पितुः शङ्का तस्या प्रकल्पनायाः उपरि आधृता आसीत्, यां कथा मौनेन विच्छिनत्ति, सहजं हास्यं सत्यं शीलं च एकस्मिन् हृदये सुखेन सहवासं न कर्तुं शक्नुतः इति। कन्यायाः प्रसन्नता चरित्रस्य शैथिल्येन सह कमपि सम्बन्धं न धारयति स्म, तस्याः मिथ्याप्रस्तावे भयं तु तस्याः स्मितेन पितुः हृदये यत् संशयं जनितम् आसीत् तेन अस्पृष्टं विवेकं प्रदर्शयति। कथा पितरं निश्चयाभिलाषाय न दूषयति, केवलं प्रसन्नतामेव प्रथमं शङ्कायाः हेतुत्वेन मन्यमानं तं दूषयति।

रक्षणाय वा उपदेशाय वा प्रत्यक्षं मध्यस्थतां कुर्वन्तः अनेके जातकवृक्षदेवताः इव न, अत्र बोधिसत्त्वः परीक्षायाः प्रवृत्तिकाले किमपि न करोति; सः केवलं स्वस्य वटवृक्षाभ्यन्तरात् घटना यथा भवितव्यं तथैव प्रचलन्तीं पश्यति। कथायां तस्य भूमिका जन्मान्तरेषु स्मृतिं वहन्तः साक्षिणः एव। पश्चात् सा स्मृतिः बुद्धेन शाकविक्रेत्रे दत्तं प्रमाणं भवति यत् वने कन्यायाः प्रतिक्रिया न पृथक् घटना, अपितु तदेव शीलं द्वितीयवारं स्वयं सत्यं प्रमाणयति इति।