परोसहस्सजातकम्

बुद्धेन इयं कथा जेतवने उक्ता, यदा तस्य भिक्षवः धर्मसभायां समवेताः आयुष्मन्तं सारिपुत्रं प्रशंसन्तः आसन्। सः बुद्धस्य स्वस्यैव संक्षिप्तस्य दुर्बोधस्य वचनस्य गूढार्थं सद्यः एव विवृतवान्, यम् अन्ये भिक्षवः विफलतया विचारयन्तः आसन्। यदा बुद्धः ज्ञातवान् यत् ते किं विषयं चर्चयन्ति, तदा सः अवदत् यत् इदं प्रथमं न, यत् सारिपुत्रस्य तीक्ष्णा प्रज्ञा सुभाषितस्य तम् अर्थम् उद्घाटितवती यं अन्ये चूकितवन्तः। ततः सः अतीते दूरे काले समानम् एव घटितं कथितवान्।

पुरा काले वाराणस्यां राज्ञः ब्रह्मदत्तस्य शासने बोधिसत्त्वः उत्तरदेशे ब्राह्मणरूपेण जातः। तक्षशिलायां शिक्षां प्राप्य सः गृहस्थजीवनं त्यक्त्वा पञ्च लौकिकान् अभिज्ञाः अष्ट च ध्यानसमापत्तीः (वनवासिनां तपसः योगिनां च आध्यात्मिकं सिद्धिम्) अधिगतवान्, हिमालये च निवसितवान्। तत्र पञ्चशताः शिष्याः तस्य परितः तापसजीवनस्य आचार्यरूपेण मार्गदर्शकरूपेण च समवेताः।

कालान्तरे बोधिसत्त्वस्य स्वयं मृत्युः समीपम् आगतः। अन्तं समीपं ज्ञात्वा शिष्याः तस्य पार्श्वे समवेताः अपृच्छन् यत् दीर्घकालिकाभ्यासेन सः कां आध्यात्मिकां सिद्धिम् अधिगतवान्, आशया यत् सः कां उच्चां वर्णनीयाम् अवस्थां वक्ष्यति यां ते अवगन्तुं पूजयितुं च शक्नुयुः।

बोधिसत्त्वः सरलतया उत्तरं दत्तवान् यत् सः किमपि अपि न अधिगतवान्। अनेन सः आकिञ्चन्यायतनस्य सूक्ष्मां अन्तर्दृष्टिम् अर्थयति स्म, यत्र अरूपसिद्ध्यां मनः तत् सर्वं त्यजति यत् अन्यथा गृहीतुं शक्नुयात्। परन्तु तस्य शिष्याः तस्य वचनानि तस्य सरलतमे शाब्दिके अर्थे गृहीत्वा अवगतवन्तः यत् तस्य जीवनव्यापिनी साधना कमपि फलं न अदात्।

आचार्यः विफलतां स्वीकृत्य मृतः इति मत्वा पञ्चशतानां शिष्याणां बहवः सिद्धतापसस्य योग्यं अन्त्येष्टिसम्मानं दातुं निषिद्धवन्तः। ते तर्कितवन्तः यत् यः किमपि न अधिगतवान्, सः विशेषसंस्कारस्य अयोग्यः, तस्य निधनं साधारणम् अविशिष्टं च मरणम् इति मत्वा ते सिद्धताः।

आचार्यस्य ज्येष्ठशिष्यः तस्य मरणकाले दूरे आसीत्, यत् घटितं तथा अन्यैः शिष्यैः पूर्वमेव कृतं तिरस्कारपूर्णं निर्णयं च स्वप्रत्यागमने एव ज्ञातवान्। स्वगुरोः वास्तविकम् अर्थं सद्यः अवगत्य सः अन्यान् अवदत् यत् 'न किञ्चित्' इति नाम एकस्याः यथार्थायाः उदात्तायाः सिद्धेः नाम अस्ति, न तु शून्यतायाः अथवा विफलतायाः स्वीकारः।

सम्यक् व्याख्यायाम् स्पष्टरूपेण उपस्थितायामपि अन्ये शिष्याः ज्येष्ठशिष्ये विश्वासं कर्तुं नाङ्गीकुर्वन्, किन्तु स्वगुरोः अन्तिमवचनानां स्वप्रथमे शाब्दिके अर्थे एव आसक्ताः आसन्। ज्येष्ठशिष्येण दत्तः कोऽपि तर्कः तान् पूर्वनिश्चितं विश्वासं पुनर्विचारयितुं प्रेरयितुं न शशाक।

अस्मिन् गतिरोधे दिवङ्गतः आचार्यः स्वयं हस्तक्षेपं कर्तुम् आगतः। अरूपसिद्धेः बलेन ब्रह्मलोके पुनर्जन्म प्राप्य सः तस्मिन् एव आश्रमस्य उपरि दिव्यरूपेण प्रकटितः, यत्र शिष्याः अद्यापि तस्य अन्तिमवचनानाम् अर्थे विवदन्ते स्म। स्वस्य साक्ष्येन सः तत् निर्णयम् अकरोत् यत् केवलया युक्त्या कदापि न निश्चितं शक्यते स्म।

तस्य प्रकाशमानस्य रूपात् पुनर्जन्मप्राप्तस्य आचार्यस्य वाणी तं श्लोकम् अवदत् यः अस्य जातकस्य नाम प्रयच्छति: सहस्रं मूर्खाः, यद्यपि ते शतवर्षाणि निरन्तरम् आक्रोशन्ति, तस्मात् एकः सः जनः श्रेष्ठः यः सत्यं श्रुत्वा तत्क्षणम् एव तद् अवगच्छति। आचार्यस्य स्वस्य पुनर्जातस्वरूपात् प्राप्तम् एतत् प्रमाणम् अवलोक्य शिष्याः अन्ततः अवगतवन्तः यत् तैः तस्य सिद्धेः ज्येष्ठशिष्यस्य प्रज्ञायाश्च कियत् पूर्णतया मिथ्यामूल्याङ्कनं कृतम् आसीत्।

उपदेशस्य समाप्तौ बुद्धः तस्य प्राचीनस्य आश्रमस्य ज्येष्ठशिष्यं वर्तमानजीवने सारिपुत्रम् इति अभिज्ञातवान्, तथा 'न किञ्चिदधिगतम्' इति घोषयन् मृतः यः आचार्यः, यः च महाब्रह्मा इति ब्रह्मलोके पुनर्जातः, तं स्वयं बुद्धम् इति।

पालित्रिपिटकस्य जातकसङ्ग्रहे एकनिपाते क्रमाङ्के ९९ स्थिता परोसहस्सजातका इयं सावधानतारूपेण जीवति यत् शाब्दिकं पाठम् एव सम्पूर्णं सत्यं न मन्तव्यम्। पञ्चशताः शिष्याः स्वगुरोः तानि एव चत्वारि शब्दानि अशृण्वन्, केवलः एकः तेषाम् अर्थं यथार्थतया अवगतवान्—एषः प्रतिरूपः बुद्धेन स्वस्मिन् एव सङ्घे सारिपुत्रस्य तस्यां प्रतिभायां पुनरावर्तमानः दृष्टः, या अन्यैः पूर्वमेव अन्धकारः इति मतेभ्यः प्रकाशम् उद्धरति स्म। यत् मनः तत्क्षणम् एव अवगच्छति, तत् तां बहुसंख्यां गुरुतरं भवति या तस्मिन् विषये सदा विवदितुं सन्तुष्टा तिष्ठति यस्य तया अद्यापि सम्यक् अवगमनं न कृतम्।