परोसतजातकम्

जेतवनस्य भिक्षवः कदाचित् स्थविरं सारिपुत्तं बुद्धस्य संक्षिप्ततमवचनेभ्यः पूर्णार्थं निष्कर्षयितुं तस्य वरदानस्य प्रशंसां कुर्वन्तः आसन्। भगवान् बुद्धः तत् श्रुत्वा अवदत् यत् इदं सारिपुत्तस्य प्रथमं नास्ति एतादृशवरदानप्रदर्शनम्; पूर्वजन्मनि अपि सः क्षणमात्रेण तत् अवगतवान् यत् अन्ये शतं जनाः बहुवर्षाणि यत्नं कृत्वा अपि न अवगच्छन्। इदं क्षुद्रकनिकायस्य जातकत्थवण्णनायां संरक्षितं एकशततमं (१०१) जातकं, परोसतजातकम् अस्ति। तस्य नाम 'शतात् अधिकाः मूढाः' इति अर्थं वहति, तथा च सहस्रशिष्यैः तुल्यं कथां वदतः परोसहस्सजातकस्य सहचरं वर्तते।

जेतवने भिक्षवः स्थविरस्य सारिपुत्रस्य प्रशंसां कुर्वन्ति स्म, यत् सः बुद्धस्य संक्षिप्ततमेषु वचनेषु पूर्णम् अर्थं निष्कर्षयितुं समर्थः आसीत्। तत् श्रुत्वा भगवान् बुद्धः अवदत् यत् इयं शक्तिः सारिपुत्रेण न प्रथमवारं प्रदर्शिता; पूर्वजन्मन्यपि सः यत् शतं जनाः वर्षाणि यावत् नावगच्छन्ति स्म, तत् क्षणेन अबुध्यत। इदं जातकं सङ्ख्या एकशतैकम् (१०१) अस्ति, परोसतजातकम्, यत् क्षुद्रकनिकायस्य जातकट्ठवण्णनायां सुरक्षितम् अस्ति। तस्य नाम अर्थतः ‘शतात् अधिकाः मूर्खाः’ इति; सहस्रशिष्यैः सह तामेव कथां कथयत् परोसहस्सजातकं तस्य सहचरम् अस्ति।

ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः गृहस्थजीवनं परित्यज्य ब्राह्मणतापसः अभवत्। तक्षशिलायां युवावस्थायाम् अधीतविद्यः सः हिमवति पञ्चशतैः शिष्यैः सह निवसन् आसीत्। सः पञ्चाभिज्ञाः अष्टसमापत्तीश्च प्राप्तवान् आचार्यः आसीत्। मरणासन्ने तस्मिन् शिष्याः परितः समागताः, किन्तु तेषु ज्येष्ठतमः विश्वसनीयतमश्च प्रधानशिष्यः तदा दूरे आसीत्।

अवशिष्टाः शिष्याः पृच्छन्ति स्म यत् आचार्येण किं लब्धम् इति; तदा वृद्धः आचार्यः केवलम् अवदत्—‘नत्थि किञ्चि’, अहं किमपि न प्राप्तवान् इति। तस्य वचनस्य सुनिश्चितः आशयः आसीत्। सः आकिञ्चन्यायतनं नाम अरूपसमापत्तिं प्रविष्टवान्, यत्र मनः ‘किमपि गृहीतुं नास्ति’ इति बोधे स्थितं भवति। किन्तु तत्समीपे समागताः शिष्याः तस्य वचनस्य सामान्यम् अर्थम् एव श्रुतवन्तः, आचार्यः जीवनपर्यन्तं साधनां कृत्वाऽपि किमपि अप्राप्य मृतः इति निश्चितवन्तः। शोकेन विभ्रमेण च ते समाधिना मृतस्य आचार्यस्य उचितम् अपि सत्कारं न अकुर्वन्।

प्रधानशिष्यः प्रत्यागत्य यदा तद् वृत्तान्तं ज्ञातवान्, तदा तत्क्षणमेव आचार्यस्य अभिप्रायम् अवगतवान्। सः तान् अवदत् यत् किमपि अप्राप्य एव परमः लाभः लभ्यते; सर्वाणि आसक्तानि वस्तूनि ‘किमपि नास्ति’ इति संज्ञायां विलीयन्ते। किन्तु यद्यपि सः पुनः पुनः तद् व्याख्यातवान्, अन्ये शिष्याः स्वस्वव्याख्यायाम् एव दृढाः आसन्, अतः न परिवर्तिताः। स्वीयव्याख्यायां विश्वस्तानां शतानां मनसां कृते तद् एकं मनः यत् एकदैव प्राप्तवत् तं बोधं नेतुं न शक्यम् आसीत्। एकस्य आचार्यस्य अधीने वर्षाणि यावत् सहसाधनया तेषां समानाः शब्दाः विवादाय प्राप्ताः, किन्तु समानः अन्तर्दृष्टिः न। अतः प्रधानशिष्यः अवगतवान् यत् पुनःपुनः उच्चारणमात्रेण तद् न सम्प्रेषयितुं शक्यते, यत् तेन एकश्रवणेन क्षणमात्रेण गृहीतम्।

तस्य मरणसमये प्राप्तसमाधिवशात् आचार्यः ब्रह्मलोके महाब्रह्मा अभवत्। स्वान्तिमवचनविषये शिष्यान् अद्यापि विभक्तान् दृष्ट्वा सः तस्माद् लोकात् तेषां समक्षम् आविर्भूय विषयं स्वयमेव निर्णीतवान्। प्रधानशिष्यस्य अवबोधं प्रशंस्य सः तस्याः कथायाः नामदायिनीं गाथां प्रोक्तवान्— ‘यद्यपि शतं मूर्खाः वर्षशतं चिन्तयेयुः, तथापि यः श्रुत्वा एव अर्थं तत्क्षणम् अवगच्छति, तस्य समाः न भवन्ति।’ मृतस्य आचार्यस्य स्वमुखात् एतत् श्रुत्वा शिष्याः अन्ततः यत् प्रधानशिष्यः सदा अवदत्, तत् स्वीकृतवन्तः, तथा च आश्रमं विभक्तं कुर्वन् विवादः शान्तः अभवत्। तदनन्तरमेव ते सत्कारं कृतवन्तः यः पूर्वं निगृहीतः आसीत्; तथा च अवगतवन्तः यत् आचार्यस्य अन्तिमवचनानि पराजयं न, अपि तु तस्य मार्गेण दातुं शक्यं गभीरतमं साक्षात्कारं घोषितवन्ति स्म।

भगवान् बुद्धः देशनां समापयन् अवदत् यत् कथायां महाब्रह्मा तस्मिन् जन्मनि स्वयमेव आसीत्, मृतस्य आचार्यस्य वचनानि एकाकी अवगच्छन् प्रधानशिष्यः सारिपुत्रः स्वयमेव आसीत्। सारिपुत्रः अस्मिन् पश्चाद्वर्तिनि जीवने अपि तां अर्थनिष्कर्षणशक्तिम् अवहत्, यां शतं जनाः तान् एव शब्दान् वर्षाणि यावत् परिभ्रमन्तः स्वयं कदापि प्राप्तुं न शक्तवन्तः। वर्तमाने सारिपुत्रस्य प्रज्ञां प्रशंसन्तः ये भिक्षवः संवादम् आरब्धवन्तः, ते अवगतवन्तः यत् इयं शक्तिः अकस्मात् प्रतिभा न, अपि तु अयं जन्म तस्याः नामकरणात् पूर्वमेव अनेकजन्मसु वहितां, परिष्कृतां, प्रमाणीकृतां च आसीत्।