पुष्परक्त जातकम्

भगवतः सङ्घस्य कश्चन भिक्षुः, यः गृहस्थजीवनं त्यक्त्वा प्रव्रजितः आसीत्, पुनः स्वपरित्यक्तभार्यायाः स्मृत्या व्याकुलः अभवत्। भगवान् बुद्धः तस्य संघर्षं दृष्ट्वा अवदत् यत् सा एव स्त्री पूर्वं एकस्मिन् जन्मनि, यत् उभयोः अपि अद्य न स्मर्यते, तम् एकवारं अहितम् अकरोत्। एकनिपातस्य जातकत्थवण्णनायां सप्तचत्वारिंशदधिकशततमं (१४७) जातकं, पुप्फरत्तजातकम् इति संरक्षितं इदं वृत्तं, तत् अहितं किम् आसीत् इति दर्शयति।

कश्चन भिक्षुः बुद्धशासने प्रव्रज्याम् उपसम्पन्नोऽपि त्यक्तायां भार्यायां पुनरनुरागेण पीडितो जातः। तस्य संघर्षं दृष्ट्वा भगवान् बुद्धोऽवदत्—एषा स्त्री पूर्वजन्मनि अपि तम् अपकृतवती, यस्य जन्मनः स्मृतिः तयोः कस्यापि नास्ति। तस्य अपकारस्य स्वरूपं प्रदर्शयितुं भगवान् इमं वृत्तान्तं कथितवान्, यत् एकनिपाते सप्तचत्वारिंशदुत्तरशततमं (१४७) पुष्परक्तजातकम् इति जातकट्ठवण्णनायां सुरक्षितम्।

ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति, कश्चिद् दरिद्रः पुरुषः तस्य भार्या च, सर्वं नगरं यथा, महति कार्तिकोत्सवे सम्मिलितुं सज्जौ अभवताम्। शरदृतौ पूर्णिमायां सम्पन्नः अयं दीपोत्सवः, यत्र दुन्दुभिनादाः प्रत्येकां वीथीं पूरयन्ति स्म। भार्या घोषितवती—कुसुम्भैः रञ्जितं वस्त्रं विना अहं न गमिष्यामि; तत् धनिकानाम् एव कृते सुरक्षितं रक्तवर्णम्। सा तत् स्कन्धयोः अधः पार्श्वयोश्च धारयितुम् इच्छति, यदा सा तेन सह जनसमूहे चलेत्। पुरुषः तत् क्रेतुं सामर्थ्यं नास्तीति प्रत्यषेधत्, परं सा न मन्यते स्म। अन्ततः सा प्रस्तावयति—राज्ञः स्वोद्याने, यत्र कुसुम्भपुष्पाणि रक्षायां वर्धन्ते, तस्य आवश्यकानि सर्वाणि रञ्जकपुष्पाणि सन्ति।

भार्यायाः अनवरतयाचनया क्लान्तः, तस्याः निराशायाः सम्मुखीभवनाद् विमुखः सः अन्ततः सम्मतवान्। तमिस्रायां सः राजोद्यानस्य वेष्टनं भित्त्वा प्रविष्टः, यानि पुष्पाणि भार्या अत्यन्तम् इच्छति स्म, तानि चोरयितुम्। वेष्टनं भिन्दन्तं तं राजरक्षकाः गृहीतवन्तः, तस्य हस्तौ पृष्ठतो बद्ध्वा प्रभाते राज्ञः सम्मुखम् आनीतवन्तश्च। राजोद्यानस्य अतिक्रमणस्य चौर्यस्य च कारणात् राजा तं नगरबहिः शूले आरोपयितुम् आज्ञापितवान्।

शूले मरणासन्नः सन् तस्य शिरसि श्वसनात् पूर्वमेव काकाः उपविश्य तं विदारयितुम् आरभन्त। तथापि तस्य चित्ते स्वदुःखस्य किमपि नासीत्। तस्य एकमेव चिन्तनं भार्यायाम् आसीत्; अन्तिमबलेन सः गाथाम् अवदत्—शूलविद्धता तस्य कृते सत्यं दुःखं नास्ति, परन्तु तस्य ग्रहणात् कुसुम्भवस्त्रवञ्चिता भार्या, तस्य बाहुबन्धनं विना उत्सवं गमयिष्यति। सः स्वमरणात् न, अपि तु भार्यायाः निराशया शोचन् मृतः; तस्य अन्तिमवाक्यानि तम् उत्सवं परितः पूर्णतया रचितानि आसन्, यं सः तस्याः आनन्दं पुनः कदापि न द्रक्ष्यति।

वायवीयः आत्मा समग्रम् एतत् प्रसङ्गम् अपश्यत्—भार्यायाः याचनात् आरभ्य पुरुषस्य वधपर्यन्तम्। स एव आत्मा आसक्तेः अन्धत्वविषये उपदेशरूपेण कथां प्रावर्तयत्: मनुष्यः शरीरभेदेन शूलेन जीवितं त्यक्तुं शक्नोति, तथापि अन्तिमे निःश्वासे स्वमरणस्य स्थाने अन्यस्य अपूर्णम् उत्सवम् एव शोचितुं शक्नोति।

बौद्धपरम्परा इमां कथां नैष्क्रम्यपारमितां निदर्शयतां जातकानां मध्ये गणयति, यतो हि मरणासन्नः पुरुषः यत् न करोति, तदेव कारणम्। अन्तिमक्षणेषु तस्य स्वदुःखपरीक्षणे, तं तत्र नीतस्य चौर्यस्य अनुतापे, मरणोत्तरभविष्यतः चिन्तने वा सर्वाणि कारणानि आसन्। किन्तु तस्य अवधानं सम्पूर्णतया बहिः एव स्थिरम् आसीत्—भार्यायाः सुखे, तस्य अदर्शनीये उत्सवस्य आनन्दे च। कथा श्रोतारम् आग्रहयति यत्, यदा मनः अन्यत्र द्रष्टुं पर्याप्तकारणं लभते, तदापि आसक्तिः कियत् सम्पूर्णतया चित्तम् अधिगृह्णाति, यदा मनुष्यः अन्तिमक्षणम् अपि प्राप्नोति।

भगवान् कथाम् अमुना समापयति यत्, भिक्षोः पूर्वभार्या कथायां भार्या च बहुषु जन्मसु एका एव आस्ताम् इति प्रकाश्य। स्वयं भगवान् वदति यत् सः एव वायवीय आत्मा अभवत्, यः पुरुषं मरणसान्निध्येन न मुक्तं, अपि तु तृष्णया बद्धं मृतं दृष्टवान्। यदा तेन स्मारितं यत् एषैव आसक्तिः एकस्य पुरुषस्य जीवितम् अपहृतवती, शोके तस्य स्पष्टतामपि अदत्त्वा, तदा भिक्षोः पूर्वभार्याप्रति अनुरागः शिथिलितुम् आरभत; सः जातकस्य चेतावनीं मनसि नवीकुर्वन् स्वसाधनायां पुनः प्रत्यागतः।