पुटभत्तजातकम्

जेतवने एकः भूस्वामी स्वभार्यया सह ऋणं सङ्ग्रहीतुं गतः आसीत्, परन्तु ऋणी दातुं न शक्तवान्, ततः भूस्वामी क्रुद्धः भुक्तान्नं विना प्रत्यावृत्तः। मार्गे अपरिचिताः जनाः तस्मै अन्नम् अददन् तथा स्पष्टम् अवदन् यत् तत् स्वभार्यया सह विभज्य भुज्यताम्। परन्तु सः तां पृष्ठतः अनुगच्छन् स्वयमेव सर्वम् अन्नम् अखादत्, ततः रिक्तं पुटम् तस्याः दर्शयित्वा अवदत् यत् अपरिचितैः इदमेव दत्तम् आसीत्। सा तं न विश्वसत् तथा तेन गहनं विषादं प्राप्ता। तस्याः दुःखं श्रुत्वा बुद्धः तां अवदत् यत् तस्याः पत्युः अन्नविषये स्वार्थः तां पूर्वमपि पीडितवान्, तथा अतिप्राचीनस्य युगस्य कथां कथितवान्।

तस्मिन् प्राचीने युगे एकः राजकुमारः राजधानीं प्रति स्वपैतृकं राज्यं प्राप्तुं गच्छन् आसीत्। मार्गे यात्रिकैः तस्मै शाकसूपं सहितम् अन्नं दत्तम्, सह निर्देशः आसीत् यत् सः तत् स्वपार्श्वे गच्छन्त्या भार्यया सह विभजेत्। परन्तु सः सम्पूर्णं भागं स्वयमेव अखादत्, भार्यां निरन्नां त्यक्त्वा। राजप्रासादं प्राप्तेः पूर्वमेव सा तेन अतीव क्लेशिता अभवत्।

यदा राजकुमारः राजा अभवत्, तदा सः तां स्वपट्टराज्ञीत्वेन स्थापितवान्, परन्तु तदारभ्य तस्मै न सम्मानं न यथार्थं स्नेहं च दर्शितवान्। तस्य ध्यानं तु राजान्तःपुरस्य अन्यासु स्त्रीषु प्रसृतम्, सा च तया त्यक्ता सहायं स्वपदं च विना आसीत्।

बोधिसत्त्वः राज्ञः प्रज्ञावान् अमात्यः आसीत्। सः लक्षितवान् यत् रानी राजसभायां आगतेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः तपस्विभ्यः च भिक्षार्थिभ्यः किमपि न ददाति, अन्यासाम् अपि तत्पदस्थानां स्त्रीणां विपरीतम्। एकान्ते सः तस्याः कारणं पृष्टवान्। सा सरलतया उत्तरं दत्तवती: यस्य स्वपतिः मे किमपि न ददाति, न तु भोजनस्यापि अंशं मया सह विभजति, तस्य पथे, येन पथा वयं सिंहासनं प्रति सहैव आगतौ, तस्मिन् पथे अपि, तर्हि अहं अन्यस्मै किं दास्यामि?

विषयं व्यक्तिगतविषादरूपेण स्थातुं न दत्त्वा बोधिसत्त्वः पश्चात् सः एव प्रश्नं रानीं पुनः पृष्टवान्, अस्मिन् समये मुक्तायां सभायां यत्र राजा स्वयं उपस्थितः आसीत्। स्वीयानां श्रेष्ठिनां समक्षं स्वपत्न्याः इदं वचनं श्रुत्वा, यत् सा किमपि न दातुं शक्नोति यतः सः तां किमपि न ददाति, राजा स्वस्य दीर्घकालिकां उपेक्षां यथार्थतया अवगन्तुं विवशः अभवत्।

बोधिसत्त्वः केवलं राजानं न निन्दितवान्। सः स्पष्टम् अवदत् यत् प्रेमविहीनः विवाहः उभयोः दम्पत्योः केवलं दुःखम् आनयति, तथा परामर्शं दत्तवान् यत् यदि राज्ञः स्वपट्टराज्ञ्यां यथार्थम् आदरः नास्ति, तर्हि सत्यनिष्ठा पूर्वकः पृथक्वासः उभयोः हिताय स्यात्, न तु इयं मूकरूपा निरन्तरा अकृपा। परामर्शः तस्य हृदयं सर्वथा स्पृशति स्म, यतः तेन राजायै यथार्थगौरवस्य च स्वदोषस्वीकारस्य च मध्ये कोऽपि सुखदः मार्गः न प्रदत्तः।

राजा स्वदोषं स्पष्टतया दृष्ट्वा लज्जितः तदारभ्य स्वपत्न्यै तं सम्मानं विचारं च दातुं प्रवृत्तः, यः तस्याः सदैव प्राप्य आसीत्; ततः परं तौ सत्यसौहार्देन सह निवसितवन्तौ। बुद्धः उपदेशं समापयन् अभिज्ञातवान् यत् उपस्थिताः भूस्वामी तस्य भार्या च तावेव राजा रानी च पुनर्जातौ आस्ताम्, यौ धूलिधूसरे मार्गे एकस्य भोजनस्य अपहरणस्य पुराणं घावं अद्यापि वहतः। सः स्वयम् अवदत् यत् सः एव अमात्यः आसीत्, यः पुरा तं घावं शोधयितुं साहाय्यम् अकरोत्। पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या २२३ इमं वृत्तान्तम् अभिलिखति; पतिः पत्नी च, स्वकीयं पुरातनं प्रतिरूपं इतः स्पष्टं श्रुत्वा, तस्मिन् एव दिने मार्गस्य प्रथमं फलं प्राप्तवन्तौ।

अयं वृत्तान्तः यत् चित्तं चालयति, तत् अस्ति यत् पत्युः स्वार्थः द्वयोः सम्पूर्णयोः जन्मनोः तथा एकस्य पूर्णस्य भाग्यपरिवर्तनस्य अनन्तरमपि कियत् अल्पं परिवर्तितम्। यः राजकुमारः मार्गे एकमपि भोजनं विभक्तुं न शक्तवान्, सः राजा अभवत् यः तेन मार्गेण सह गच्छन्त्यै स्त्रियै सरलं सम्मानम् अपि विभक्तुं न शक्नोति स्म। शताब्दीनाम् अनन्तरं सः एव आत्मा भूस्वामिरूपेण प्रकटितः, यः अद्यापि गोपनीयरूपेण भोजनं कृत्वा पश्चात् तत् निगूहति। मुकुटेन तस्य परिस्थितयः सर्वथा परिवर्तिताः, परन्तु मूलक्षतिं यस्य लघुता अकरोत्, तस्यां सर्वथा नैव परिवर्तनम् अभवत्।

बोधिसत्त्वस्य पद्धतिः एकं सत्यं प्रश्नं द्विवारं पृष्ट्वा निर्भरं आसीत्, न तु आरम्भत एव राज्ञा सह प्रत्यक्षं विवादं कृत्वा। प्रथमं रानीं एकान्ते पृष्ट्वा सा स्वयम् आत्मीयेन वचनेन स्वदुःखं प्रकाशितवती, न तु तदा राजसभायां राज्ञः अभिमानं आह्वातुं शक्ता। पुनः सार्वजनिकरूपेण पृष्टे राजा तत् एव दुःखं सामान्यं तथ्यरूपेण श्रुतवान्, न तु बाह्यजनेन अभियोगरूपेण तस्य विरुद्धम्। इयं पद्धतिः राज्ञः आत्मनः दोषं स्वयम् अवगन्तुं स्थानं दत्तवती, यत् तं कथितम् अपेक्षया अधिकं प्रभावी सिद्धम्।