राधा जातकम् (द्वितीयम्)

बुद्धः पालिपिटके जातकसङ्ख्यायां १९८ इमां कथां कथयामास, यत्र कश्चित् शिष्यः सुवेषधारिण्याः स्त्रियाः प्रति कामेन इतस्ततो विक्षिप्तचित्तः अभवत्, येन सः धर्मे अवधातुं न शशाक। भगवता तस्मै उपदेशाय पूर्वजन्मनः कथा उदाहृता — अवेक्षितायामपि भार्यायां पतिद्रोहः सम्भवति इति। अधिकाराभावे एतादृशस्य दुराचारस्य प्रतिकारः तु पदे पदे विनाशाय एव, न तु दोषिणः शोधनाय।

वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः राधनामा शुकः अभवत्, तस्य अनुजः पोत्थपादनामा आसीत्। कश्चन ब्राह्मणः तौ शुकौ स्वगृहे पालयति स्म। दूरयात्रायै आहूतः सः तौ आदिशत् यत् स्वपत्न्याः रक्षां कुरुतम्, यदि सा कमपि पुरुषं गृहम् आनयेत् तर्हि तस्मै निवेदयतम् इति। ब्राह्मणे निर्गते तत्पत्नी दिवानिशं जारान् स्वीकृत्य लज्जां सर्वथा परित्यक्तवती।

राधः पत्न्याः कर्म दृष्ट्वा ज्येष्ठं सावधानं कृत्वा अवदत् यत् तया सह प्रत्यक्षं विवादं न कुर्यात्, यतः निर्लज्जा स्त्री शुकस्य निन्दां न उपदेशं मन्येत, अपि तु निरोद्धव्यम् अभियोगं मन्येत इति। पोत्थपादः तां चेतावनीं नाङ्गीकृत्य स्वयं तया सह अभाषत, तस्याः दुराचारं प्रति प्रश्नं कृत्वा विरमणाय आग्रहं कृतवान्।

सा पत्नी स्वकोपम् आहतभावस्य आडम्बरेण आच्छादयित्वा पोत्थपादं सान्त्वयितुम् इव समीपम् आकृष्टवती। ततः सहसा हिंसया तस्य ग्रीवां परिवर्त्य स्वकृतं छादयितुं तस्य शरीरम् अग्नौ निक्षिप्तवती। राधः यस्मात् तादृशात् भाग्यात् परिहर्तुमेव संयतः आसीत्, सः स्वभ्रातरं तस्यैव कर्मणः कारणात् नष्टं पश्यति स्म, यत् कर्म सः निवारयितुम् अयतत।

यदा ब्राह्मणः अन्ततः प्रत्यागतः राधं पृष्टवान् यत् गृहं सम्मानेन रक्षितम् आसीत् वा, तदा राधः स्वदृष्टं किमपि नावदत्। भ्रातृवत् भार्यायाः अभियोगेन स्वजीवितं संशयितुं सः नेच्छति स्म। यत्र सत्यवचनेन एकः प्राणः पूर्वमेव गतः, तादृशे गृहे स्थातुम् अनिच्छन् राधः वनं प्रति उड्डीय गतः, ब्राह्मणं तस्य अभावे सत्यं ज्ञातुं वा अज्ञातं स्थातुं वा त्यजन्।

उपदेशस्य समापने भगवान् उभयजन्मनोः पात्राणि अभिज्ञापितवान्। यः पोत्थपादः चेतावनीम् उपेक्षयित्वा स्वप्राणैः मूल्यं दत्तवान्, सः आनन्दः आसीत्; भगवान् स्वयं राधः आसीत्, यः शुकः स्वसावधानतया स्वप्राणान् रक्षितवान्, यद्यपि तेन अन्यायः अनुक्तः तिष्ठेत्, भ्रातुः मरणम् अप्रतिशोधितं च तिष्ठेदिति।

बहवः जातकाः दुर्जनस्य प्रकाशनेन, सदाचारिणः समर्थनेन च समाप्यन्ते; एषा कथा तादृशं सान्त्वनं न ददाति। दुराचारिणी भार्या कदापि न गृह्यते, पोत्थपादस्य मरणम् अनुत्तरितं तिष्ठति, राधस्य प्रज्ञा स्वजीवनं निश्शब्दप्रस्थानं च विना अन्यत् किमपि न फलति। बौद्धटीका एतस्य समाधानस्य अभावम् एव तात्पर्यं पश्यति। उपदेशः न तु एतत् यत् सावधानता सदा न्यायं प्रति नयति, अपि तु एतत् यत् यः हिंसायाः समर्थः इति पूर्वमेव प्रदर्शितवान्, तस्य पुरतः प्रमादः प्रायः तेनैव हिंसया अवसीदति यां स प्रमादः आहूतवान्। राधस्य प्रज्ञा सङ्कीर्णतमे एव अर्थे समर्थ्यते, यत् सः एव जीवितः सन् उड्डीय गतः।

यं शिष्यं भगवान् सम्बोधितवान्, सः स्वयमेव एकविधेन प्रमादेन पूर्वमेव युक्तः आसीत्, यस्याः स्त्रियाः प्रति संशोधनस्य नियन्त्रणस्य च वास्तविकम् अधिकारं न आसीत्, तया तस्य मनः आत्मनियन्त्रणस्य सीमातिक्रमं विचलितम् आसीत्। यदि दुर्जनः प्रकाशितः, प्राज्ञः भ्राता च पुरस्कृतः स्यात्, तर्हि मृदुतरं जातकं सदाचारः अन्ततः सर्वं दुष्कृतं शोधयति इति सूचयेत्। अयं तु कथा शिष्याय तीक्ष्णतरम् अल्पसान्त्वनं च पाठं ददाति। यस्य परिवर्तने शक्तिः नास्ति तस्य प्रतिकारः क्रोधात्, न तु वास्तविकक्रियासामर्थ्यात् — तेन प्रतिकर्ता ऐतिहासिकरूपेण सर्वं गमितवान्, अधोनिहितं दुष्कृतं च यथास्थानम् अतिष्ठत्। जातकं शिष्यं स्वक्रोधं पोत्थपादस्य क्रोधेन सह तुलयितुम् आह। भ्रातुः नैतिकः विश्वासः, यद्यपि अत्यन्तं यथार्थः, तस्य विरुद्धायाः स्त्रियः उपरि वास्तविकं बलं न अददात्; केवलं सत्यवचनेन एव पर्याप्तं भविष्यति इति भ्रान्तिम् अददात्।