राधजातकम्

बुद्धेन इयं कथा जेतवने एकस्य भिक्षोः विषये उक्ता, यः एकवारं गृहस्थजीवनं प्रत्यावृत्य पुनः प्रव्रज्यां गृहीतवान्, परं तस्य हृदये स्वपरित्यक्तायाः भार्यायाः चिन्तनं न शमति स्म। यदा अन्ये भिक्षवः तं भ्रातरं बुद्धस्य समीपम् आनयन्, तदा सः तेभ्यः सत्यम् उपदिष्टवान्, यत् एतद् जातकं दर्शयितुं प्रवृत्तम् आसीत्: बाह्यतः कस्याः अपि स्त्रियाः शीलस्य सम्यक् रक्षा असम्भवा अस्ति। कोऽपि प्रहरी, यः यथा सावधानः स्यात्, भार्यां सन्मार्गे स्थापयितुं न शक्नोति, यदि तस्याः स्वकीयं हृदयं तदर्थं न प्रवृत्तं स्यात्।

पूर्वजन्मनि एकः ब्राह्मणगृहस्थः द्वौ शुकौ स्वपुत्रवत् पालितवान्, तयोः नाम पोट्ठपादः राधः च इति कृतवान्। ज्येष्ठः पोट्ठपादः बोधिसत्त्वः आसीत्, शान्तेन तीक्ष्णेन च प्रज्ञया सम्पन्नः। अनुजः राधः उत्साही आसीत्, कस्यापि अन्यायस्य विरुद्धे शीघ्रं क्रोधयुक्तः। ब्राह्मणस्य भार्या साहसिनी आसीत्, स्वव्यवहारे कस्यापि नियन्त्रणे अस्थिरा।

यदा कार्यवशात् ब्राह्मणः कियत्कालार्थं बहिः गन्तुं प्रवृत्तः, तदा सः स्वौ शुकपुत्रौ गृहस्य रक्षणार्थं नियुक्तवान्, विशेषतः तस्य अनुपस्थितौ भार्यायाः कस्यापि अनुचितव्यवहारं निवारयितुम्। सः तौ पक्षिणौ स्वरक्तसम्बन्धिपुत्रवत् विश्वसितवान्, मन्यमानः यत् तयोः उपस्थितिः एव तां सदाचारे स्थापयितुं पर्याप्ता भविष्यति।

ब्राह्मणे गते सति तस्य भार्या सर्वं संयमं त्यक्त्वा अनेकैः जारैः सह सम्बन्धं कृतवती, गृहे जारान् आहूय, इव कोऽपि न पश्यति इति। राधः दिने दिने एतत् पश्यन् पितुः विश्वासस्य विश्वासघातेन क्रुद्धः अभवत्।

राधः ज्येष्ठभ्रातरं प्रार्थितवान् यत् वयं मातरं, यः ब्राह्मण्याः भार्या अस्ति, यया वयं स्वपुत्रवत् पालिताः, तस्याः निर्लज्जं व्यवहारं प्रत्यक्षं निन्दामः, यतः पिता एव तं निवारयितुं अस्मान् आदिष्टवान्। यस्मिन् गृहस्य मानः तस्य समक्षं नश्यति, तत्र मौनेन उपविष्टुं सः न शक्नोति स्म।

पोट्ठपादः अस्वीकृतवान्, तस्य युक्तिः न आसीत् यत् तां निन्दितुं स्वसुरक्षायै भयं कुर्यात्, अपि तु यत् कार्यम् आरम्भत एव असम्भवम् आसीत्। सः राधम् अवदत् यत् पुरुषः स्त्रियं स्वभुजयोः अपि धारयितुं शक्नोति, तथापि तां दुष्कर्मात् रक्षितुं न शक्नोति, यदि तस्याः हृदये तत्र निष्ठा नास्ति। बाह्यः कोऽपि रक्षकः, यथा निरन्तरः स्यात्, यत् स्वयं स्त्रियाः अन्तःस्थात् उद्भवति तस्य शीलस्य स्थानं ग्रहीतुं न शक्नोति। यत् तस्याः स्वकीयः अन्तरात्मा एव रक्षितुं शक्नोति, तस्य रक्षणं प्रयतते तत् असम्भवं कार्यं, इति सः अवदत्, द्वयोः शुकयोः निन्दया तत् परिवर्तितुं न शक्यते यत् तस्याः हृदयं परिवर्तितुं न इच्छति।

यदा ब्राह्मणः अन्ततः गृहं प्रत्यागतः, तदा सः पुत्रौ शुकौ अपृच्छत् यत् तस्य अनुपस्थितौ किं घटितम्। पोट्ठपादः भार्यायाः चाटुकारितां न अकरोत्, न च कस्यापि भावनां रक्षितुं सत्यं मृदु अकरोत्। सः भार्यायाः समस्तं कृत्यं स्पष्टं परिपूर्णं च निवेदितवान्, किमपि न गोपयित्वा, यतः अर्धसत्यं कस्यापि हिताय न स्यात्, ब्राह्मणः च यत् गृहं जातं तत् सम्यक् ज्ञातुम् अर्हति स्म।

पितरं सत्यं निवेद्य पोट्ठपादः तं ऋजु पृष्टवान् यत् ईदृश्याः विश्वासघातिन्याः सह किमपि सम्बन्धः किमर्थं रक्षेत्। ततः सः घोषितवान् यत् स्वमात्रा दुष्टतां भर्त्रे प्रकाशितवान्, इति सः राधश्च तस्मिन् एव गृहे पुनः जीवितुं न शक्नुमः। यत् गृहं तेषां स्वयमेव प्रकटीकृतस्य विश्वासघातस्य आधारेण निर्मितम्, तत्र तेषां स्थानं न आसीत्।

पोट्ठपादः विदायार्थं ब्राह्मणस्य पादयोः प्रणामं कृतवान्, राधेन सह पक्षौ प्रसार्य गृहात् वनं प्रति उड्डीनवान्, ब्राह्मणम् स्वभार्यायाः आचरणस्य परिणामान् स्वयं वोढुं त्यक्तवान्। द्वौ भ्रातरौ सहभागितायाः अपेक्षया निर्वासनं मन्यमानौ, तथा तस्य गृहस्य निवासात् स्वतन्त्रतां, यत् तेषां सत्यनिष्ठया पूर्वमेव विघटितम् आसीत्।

कथां समाप्य बुद्धः समवेतान् भिक्षून् चतुरार्यसत्यानि उपदिष्टवान्, तथा यः दुःखितः भिक्षुः पूर्वभार्यां स्मरति स्म, सः तत्क्षणमेव स्रोतापत्तिफलं प्राप्तवान्। ततः बुद्धः जन्मपरिचयं दत्तवान्। पूर्वजन्मनि यः ब्राह्मणः तस्य भार्या च, तावेव वर्तमाने दुःखितं भ्रातरं पीडयतः स्म। आनन्दः कनिष्ठः शुकः राधः आसीत्, बुद्धः स्वयं ज्येष्ठः शुकः पोट्ठपादः आसीत्।

राधजातकं पालित्रिपिटकस्य खुद्दकनिकायान्तर्गते जातकसङ्ग्रहे प्रथमे खण्डे सङ्ख्या १४५ अस्ति, तथा प्रज्ञायाः पारमितायाः प्रसिद्धोपदेशेषु गण्यते। तस्य शिक्षा न तु सदा सङ्घर्षो दोषयुक्तः इति, अपितु केचन विषयाः बाह्यतः निरीक्षणेन निन्दया वा न समाधीयन्ते, यतः ते तत् परिवर्तनम् अवलम्बन्ते, यत् केवलं दोषी व्यक्तिः एव चयनं कर्तुं शक्नोति। पोट्ठपादस्य प्रज्ञा आरम्भत एव इदं स्पष्टं दृष्ट्वा, यदा महत्त्वम् आसीत् तदा चाटुकारितां विना सत्यं वदति स्म, ततः तस्य सत्यनिष्ठया यस्मात् गृहात् सः आत्मानं तस्य भागरूपेण दर्शयितुं न शक्नोति स्म, तस्मात् निर्वासनस्य साहसं च अकरोत्।