मूर्खा दासी मशकश्च

श्रावस्त्याः महाश्रेष्ठिनः अनाथपिण्डिकस्य गृहे शोकघटनायाः अनन्तरं भगवान् बुद्धः जेतवने विहरन् इमां कथां अकथयत्। तस्य गृहे रोहिणी नामिका दासी आसीत्, या वृद्धां मातरं प्रति भक्तिमती आसीत्, किन्तु विवेकेन सर्वथा हीना। एकदा माता रोहिणीं तण्डुलकण्डनस्थानं प्रत्यागत्य तस्याः समीपे विश्रमार्थं अशयत। मक्षिकाः वृद्धां स्त्रियं परिवेष्टयन्त्यः सूचीवत् तीव्रं दष्टवत्यः। वेदनया सा उक्तवती—'रोहिणि, एताः मक्षिकाः मां दशन्ति, प्रिये—ताः निवारय!' केवलं साहाय्यार्थं रोहिणी तण्डुलकण्डनार्थं प्रयुक्तं गुरु काष्ठमुसलं गृहीत्वा, यत्र मक्षिकाः उपविष्टाः, तत्रैव प्राहरत्। एतेन एकेन अविचारितोत्साहप्रहारेण मातुः जीवितं तत्रैव नष्टं, मक्षिकाः तु अक्षताः उड्डीनाः। स्वकृत्यं दृष्ट्वा रोहिणी तीव्रं रुरोद—'हा मातः, हा मातः!' अनाथपिण्डिकः एतत् दुःखं श्रुत्वा दासीं दाहसंस्कारं कारितवान्। ततः विहारं गत्वा शास्त्रे यद् अभवत् तत् निवेदितवान्। भगवान् बुद्धः अवदत् यत् एतादृशं शोकं अनयोः मातृदुहितृयोः प्रथमवारं न अभवत्, तथा च तैः एव नामधेयैः तदेव यत् पूर्वजन्मनि अभवत्, तां कथां अकथयत्।

पुरा वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः महाकुलीनः प्रज्ञावान् धनपतिः श्रेष्ठी अभवत्। तस्य गृहे रोहिणी नाम्नी दासी आसीत्, या मातृभक्ता किन्तु प्रज्ञारहिता मूर्खा च आसीत्।

एकदा ग्रीष्मे तस्याः वृद्धा माता मञ्चके सुप्ता आसीत्। तदा मशकानां समूहाः आगम्य तां दंशितुम् आरभन्त। वेदनापीडिता सा अवदत्: 'वत्से रोहिणि! एते मशकाः मां पीडयन्ति, आगम्य एतान् वारय!'

रोहिणी धावित्वा आगता अवदत्: 'मातः, मा भैषीः! अहं सर्वान् मशकान् हनिष्यामि येन पुनः न दंशेयुः।'

प्रहारसाधनं मृगयमाणा सा प्राङ्गणे धान्यकुट्टनार्थं स्थापितं गुरुतरं काष्ठमुसलं दृष्टवती। सा मुसलं कराभ्याम् उत्थाप्य मातृललाटे भ्रूमध्ये स्थितं मशकं दृष्ट्वा 'म्रियस्व दुष्ट!' इति वदन्ती सर्वशक्त्या प्रहारम् अकरोत्।

तेन दारुणेन मुसलप्रहारेण वृद्धायाः शिरः विदीर्णं जातं सा च तत्क्षणमेव पञ्चत्वं गता; मशकस्तु उत्पत्य गतः। मातरं शोणितप्लुतां मृतां दृष्ट्वा रोहिणी आक्रोशं कुर्वती क्रन्दितुम् आरभत।

क्रन्दनं श्रुत्वा समागतः बोधिसत्त्वः वृत्तान्तं ज्ञात्वा मातृसंस्कारं कारयित्वा एतां गाथाम् अब्रवीत्: 'श्रेयान् बुद्धिमता शत्रुः न तु मूढेन बान्धवः। पश्य रोहिणीं मूर्खां या हन्ति मातरं स्वयम्।'

कथायाः समाप्त्यनन्तरं भगवान् बुद्धः द्वयोः जन्मयोः सम्बन्धं प्रकटीकृतवान्—'अद्यतनी माता दुहिता च तदानीन्तनी माता दुहिता एव आस्तां, अहं च तदा महाश्रेष्ठी आसम्' इति। द्वयोः जन्मयोः पुनः पुनः जातः एकः विवेकभ्रंशः प्रेम-विवेकयोः भेदविषयकः उपदेशः अभवत्। सैव शिक्षा मकसजातके अपि प्रतिध्वनिता भवति। तत्र भक्तस्य पुत्रस्य परशुप्रहारः—मशकार्थं उद्दिष्टः अपि—तेनैव प्रकारेण पितुः जीवितं अहरत्।

इयं कथा पालित्रिपिटकस्य पञ्चचत्वारिंशत्तमं (४५) जातकम् इति अभिलिखिता, E. B. Cowell इत्यस्य सम्पादकत्वे अनूदिते जातकसङ्ग्रहस्य प्रथमग्रन्थे संगृहीता। इयं चतुश्चत्वारिंशत्तमस्य (४४) मकसजातकस्य अनन्तरं आगता यमलकथा वर्तते। द्वयमपि परम्परया एकस्यैव नीतिवचनस्य—विपक्षस्य अपि प्रज्ञा विवेकहीनस्य स्नेहात् अधिकं तुलति—सहचरोदाहरणरूपेण सहैव पठ्यते।