सब्बदाठजातकम्

पालित्रिपिटकस्य जातकसङ्ख्या २४१ इयं कथा बुद्धेन वेणुवने निवसता उक्ता, यदा भिक्षवः देवदत्तस्य अनुग्रहात् पतनविषये चर्चां कुर्वन्ति स्म। देवदत्तः एकदा अजातशत्रुकुमारस्य समर्थनं प्राप्तवान्, परन्तु यदा जनैः दृष्टं यत् बुद्धः देवदत्तेन प्रेषितं उन्मत्तं नालागिरि-नामकं गजं शान्तिपूर्वकं वशीकृतवान्, तदा तस्य ख्यातिः अनुयायिनः च क्षीयन्ते स्म। बुद्धः पूर्वजन्मनः एकां कथां कथितवान्, यत् दर्शयति यत् अपहृतशक्तेः एषः एव ढाञ्चा विनाशं प्रति पतति इति पूर्वमपि घटितम् आसीत्।

वाराणस्यां बोधिसत्त्वः राज्ञः कुलपुरोहितः आसीत्, वेदेषु गभीरं विद्वान् ब्राह्मणः, यस्य समीपे विश्ववशीकरणम् इति प्रबलः मन्त्रः आसीत्। तं पठितुं पूर्णं एकान्तं प्राप्तुम् इच्छन् सः अरण्यस्य गहने प्रविष्टवान्, यत्र सः विश्वसिति स्म यत् कोऽपि न शृणोति। परन्तु एकः शृगालः समीपस्य विवरे निलीनः आसीत्, यः पुरोहितः यदा मन्त्रं उच्चैः पठति स्म, तदा तं अक्षरशः स्मृतवान्।

स्वहस्तगतस्य शक्तेः परीक्षां कुर्वन्, शृगालः सब्बदाठः (सर्वदन्तः) इति नाम धृत्वा, मन्त्रं श्रुत्वा प्रत्येकः प्राणी तस्य पूर्णतया आज्ञापालकः अभवत् इति अपश्यत्। सः स्वाधीने शताधिकान् शृगालान् संगृह्य, ततः परितः वनात् गजान्, अश्वान्, सिंहान्, व्याघ्रान्, वराहान्, मृगान् च स्वसमीपम् आकर्षितवान्, तेषां सर्वेषां राजा अभवत्, एकां शृगाली च स्वपत्नीं कृतवान्। सः सिंहेन रथे आरूढः अभवत्, यः सिंहः स्वयं द्वयोः गजयोः पृष्ठे स्थितः आसीत्—एतादृशं जीवन्तं सिंहासनं, यत्र प्राणिनः स्वभावतः परस्परं न वशवर्तिनः स्युः।

अभूतपूर्वस्य अधिकारस्य गर्वेण स्फीतः सब्बदाठः स्वसेनां वाराणसीं प्रति अग्रे नीतवान्, पूर्णं द्वादशयोजनमितं भूमिं व्याप्य (प्राचीना दूरमापनपद्धतिः; सेना बहुमैलपर्यन्तं विस्तृता आसीत्)। सः नगरस्य प्राकारं परिवेष्टितवान्, राज्ञे च आज्ञापत्रं प्रेषितवान् यत् आत्मसमर्पणं करोतु अथवा पशुजगतः सम्पूर्णं क्रोधं सहेत। दृश्येन नगरवासिनः भयेन अभिभूताः अभवन्, परन्तु बोधिसत्त्वः, यः एकाकी जानाति स्म यत् एषा शक्तिः कथं प्राप्ता आसीत्, अचञ्चलेन शान्त्या घेरावं निरीक्षितवान्।

बोधिसत्त्वः वाराणस्याः प्रत्येकं नागरिकं आदिशत् यत् ते स्वकर्णौ पिष्टेन अवरुध्य पशुसेनायाः कोऽपि शब्दः तेषां श्रवणं न प्राप्नुयात्। ततः सः नगरस्य प्राकारम् आरुह्य शृगालराजं प्रत्यक्षं सम्बोधितवान्। सः सब्बदाठं आह्वयत् यत् सः स्वस्य परमाधिकारं सिद्धयितुं स्वाधः स्थितं सिंहं गर्जितुं आज्ञापयतु—आह्वानम् एतत्, यत् गर्विणः शृगालः स्वीकर्तुं न शशाक। यदा सिंहः शिरः उन्नम्य गर्जनां कृतवान्, तदा सिंहासनं वहन्तौ द्वौ गजौ, स्वकपालयोः अन्तः प्रतिध्वनितं शब्दं सर्वथा अप्रस्तुतौ, भीताः उत्थाय सब्बदाठस्य शिरः स्वपादयोः अधः चूर्णितवन्तौ।

ततः परं भयभीते अराजके ये प्राणिनः सब्बदाठेन सङ्गृहीताः आसन्, ते सर्वाभिमुखं पलायिताः। तस्यां पलायनोन्मादः मध्ये पतिताः मृताः इति कथ्यते यत् क्षणपूर्वं शृगालसेना यत्र अधिष्ठिता आसीत्, तस्मिन् एव द्वादशयोजनमितं भूभागं व्याप्नुवन्ति, यत्र वाराणस्याः एकस्यापि नागरिकस्य हानिः नाभवत्, तेषां कर्णाः तस्य एव शब्दात् अवरुद्धाः आसन्, येन शब्देन अपहर्ता नष्टः अभवत्।

उपदेशं समापयन् बुद्धः उभयजन्मनोः पात्राणि अभिज्ञातवान्। शारिपुत्रः वाराणस्याः राजा आसीत्, देवदत्तः शृगालः सब्बदाठः आसीत्, यस्य शक्तिः सर्वथा चोरिता, न तु अर्जिता, स्वस्य मूलस्य सम्मुखे परीक्षिता सती क्षणेन एव पतिता। बोधिसत्त्वः स्वयं तस्य कुलपुरोहितः आसीत्, यस्य एकान्तपठनं श्रुतं आसीत्, यस्य संयमः एव चोरितं मन्त्रं चोरं प्रति पराजितवान्।

कथायाः रचना सूक्ष्मं विवरम् आश्रयति, यत् सहजं विस्मर्यते: यः पुरोहितः सब्बदाठस्य पतनं योजितवान्, सः एव तस्य एकान्त-पठनं शृगालेन चोरितम्। चोरीं प्रतिरोद्धुं बाह्यप्रज्ञायाः आवाहनं नासीत्; यः मन्त्रस्य कार्यप्रणालीम् पूर्णतया अवगत्य, अतः तस्य गुप्तदुर्बलतायाः स्थानं जानाति स्म, सः एव तस्य मूलस्वामी आसीत्। सिंहस्य गर्जना पुरोहितस्य कृते कदापि भयजनिका नासीत्, यतः सः कदापि तस्य उपरि आरोहणस्य आवश्यकतां न अनुभवति स्म। सा केवलं तस्मै शृगालाय मारिका अभवत्, यः तेषां प्राणिनां उपरि आज्ञाधिकारस्य आभासं आवश्यकतां अनुभवति स्म, येषां स्वभावं सः अपहर्तुं शक्नोति, परन्तु वस्तुतः परिवर्तयितुं न शक्नोति।

सब्बदाठस्य पतनं बाह्यात् आक्रमणात् न, अपितु तस्मै तस्य आधारभूतं दावं प्रदर्शयितुं प्रेरितत्वात् भवति। यथार्थः वनराजः सिंहगर्जनायाः कोऽपि परिणामः विना कर्तुं शक्नुयात्, परन्तु अपहृतशक्तेः अवलम्बनं कुर्वन् शृगालः स्वयं यस्य प्रदर्शनं याचितवान्, तस्य प्रदर्शनस्य अतिक्रमणं सहितुं कोऽपि मार्गः नासीत्। बौद्धटीकाकाराः एतत् जातकस्य तीक्ष्णतमं बिन्दुरूपेण पठन्ति। चोरितं प्रभुत्वं, यद्यपि बाह्यतः सर्वं आज्ञापालनं बाध्यं कुर्यात्, मौलिकरूपेण अस्थिरं एव तिष्ठति; एकः परीक्षा एव तस्य सम्पूर्णं निर्माणं भञ्जयितुं पर्याप्ता भवति।